اختیار وحرکت جوهری

برخى از انديشمندان مانند ابن سينا حركت را تنها در بستر اَعراض مانند كميّت، كيفيّت و وضع، جارى مى دانستند؛ ولى ملاّصدرا بر اين باور بود كه حركت هاى عَرَضى مانند حركت كمّى و كيفى و وضعىِ اجسام، برخاسته از حركت و پويايى جوهر و ذات اجسام است. تا زمانى كه جوهر و طبيعت يك جسم در حركت و پويايى نباشد، اعراض و حالت هاى بيرونى آن امكان حركت و تبدّل ندارند.
اين حركت جوهرى در جسم انسان نيز رخ مى دهد. بدن و جسم انسان همواره در حال تجدّد و تحوّل ذاتى است. حالت هاى گوناگونى كه بر جسم انسان عارض مى شود مانند كودكى، نوجوانى، جوانى، بزرگسالى و كهولت همگى نشانگر تغييرات جوهرى در بدن انسان است.
اين تكامل و حركت جوهرى بدن بيرون از اختيار انسان مى باشد؛ و به طور قهرى يك روندى را از ضعف و سستى به سوى قوّت و برومندى و از آن به سوى پيرى و فرتوتى طى مى نمايد؛ چنان كه قرآن كريم مى فرمايد:
«اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَ شَيْبَةً»؛ روم (30)، آيه 54.؛
«خداست آن كسى كه شما را ابتدا ناتوان آفريد، آنگاه پس از ناتوانى قوّت بخشيد، سپس بعد از قوّت، ناتوانى و پيرى داد».
اما نفس انسان نيز به خاطر پيوندى كه با بدن دارد، داراى حركت جوهرى و ذاتى است؛ اين حركت مربوط به كمالات نفسانى انسان است و كاملاً در اختيار او قرار دارد.
بر پايه نظريه «جسمانية الحدوث و روحانية البقاء» بودن نفس، حركت جوهرى نفس از مادّه و جسم شروع و به سمت تجرّد و پيراستگى از مادّه منتهى مى گردد.
نفس انسانى در پرتو حركت جوهرى در هر آنى برخوردار از يك فعليّت و صورت جديدى مى شود؛ اين صورت هاى پى در پى كه مجموعاً كمال و فعليّت واحد و يكپارچه اى را تشكيل مى دهد داراى مراتب و طيف هاى بسيار گوناگونى است كه به طور تدريجى از مادّه به سوى تجرّد در حركت است؛ نفس در فرآيند حركت جوهرى از مرتبه ماديّت و تجرّد مثالى عبور كرده و به مرحله تجرّد تام نايل مى شود.
فلاسفه حركت جوهرى و تكاملى نفس را به ذغالى تشبيه كرده كه ابتدا گرم مى شود سپس آتش گرفته و در مرحله سوم شروع به سرخ شدن مى كند و به مرحله اى مى رسد كه كاملاً مشتعل شده و با تمام وجود آتش مى شود. حسن زاده، اتحاد عاقل به معقول، ص 426.
نفس انسان نيز در فرآيند حركت جوهرى خود از مرتبه مادّى به مرتبه تجرّد مثالى و از آن به مرتبه تجرّد عقلى و فراعقلى و تجرّد تام سير مى كند.
از آنجا كه قواى نفسانى انسان به دو بخش قواى ادراكى و قواى تحريكى تقسيم مى شود؛ سير تكاملى نفس نيز در اين دو ساحت وجودى نفس صورت مى پذيرد.
حركت جوهرى نفس كاملاً ارادى و اختيارى است؛ به اين بيان كه؛ تمام رفتارهاى ارادى و دانش ها و آگاهى هايى كه انسان از طريق حواس پنج گانه كسب مى كند، تأثيرى مستقيم بر روى نفس آدمى دارد. ذات نفس تحت تأثير حركات و رفتارها و آگاهى هاى اختيارى انسان است؛ به اين معنى كه جوهر و ذات نفس بر اساس رفتارها و آگاهى ها و انگيزه ها و نيّت هاى انسان شكل مى پذيرد.
در نفس شناسى فلسفى ثابت شده كه تكرار رفتارها، انگيزه ها و نيت ها و باورها و دانش هايى كه انسان كسب مى نمايد، ملكه ساز است و هويّت و شخصيّت او را به گونه اى خاص شكل و قالب مى دهد ملاصدرا، العرشية، ص 74؛ الشواهد الربوبية، ملاصدرا، ص 293.؛ اگر رفتارها و نيّت هاى انسان برخاسته از شهوت و خشم او باشد ملكه و اوصاف حيوانى در او به فعليت مى رسد و اگر نشأت گرفته از عقل و فطرت و بر اساس دستورات خداوند باشد، صفات و ملكات الهى و فرشتگان در انسان تجلّى و بروز مى نمايد. از اين رو صورت باطنى و هويّت درونى انسان در پرتو كنش ارادى او و انگيزه ها و باورهاى او شكل مى گيرد؛ لذا ممكن است انسان به لحاظ ظاهرى شكل و صورت انسان داشته باشد ولى به جهت باطنى و نفسانى داراى صورتى حيوانى و مانند چهارپايان باشد، زيرا اوصاف و خصلت هاى حيوانى را در خود به فعليّت و شكوفايى رسانده است.
امام على(عليه السلام) درباره اين افراد مى فرمايند: «فالصّورة صورة انسان و القلب قلبُ حيوان لا يعرف باب الهدى فيتّبعه، و لا باب العمى فيصدّ عنه، و ذلك ميّت الأحياء»؛ نهج البلاغه، خطبه 87، ص 148.؛ «چهره ظاهر او چهره انسان و قلبش قلب حيوان است، راه هدايت را نمى شناسد كه از آن سود برد و راه خطا و باطل را نمى داند كه از آن بپرهيزد، پس مرده اى است در ميان زندگان».
بنابراين حركت جوهرى نفس به اختيار خود انسان است، بلكه مى توان گفت رفتار و انگيزه ها و دانش و باور اختيارى انسان، حركت نفس را جهت مى دهد و او را سعادتمند مى نمايد و يا به نگون بختى و بدفرجامى مى كشاند.

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <br><a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
1 + 0 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .