برتری حاکمان و اربابان! - "نقد دکتر سها"

يکي ديگر از مواردي که دکتر سها به عنوان عامل عقب‌ماندگي مسلمانان شمرده و آن را به قرآن نسبت داده است برتري حاکمان و اربابان و مالکان به خواست خداست. ايشان در اين مورد مي‌نويسد: «يکي ديگر از موانع توسعه در قرآن، تفهيم اين مطلب به مردم است که تمام تفاوت‌ها در قدرت و ثروت، خواست و اراده‌ي خداست. دقت کنيد:
ـ (قُلِ الَّلهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَن تَشَآءُ وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَآءُ وَ تُعِزُّ مَن تَشَآءُ وَ تُذِلُّ مَن تَشَآءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى‏ كُلِّ شَىْ‏ءٍ قَدِير(؛
(آل‌عمران/ 26)؛ ترجمه: بگو بار خدايا تويي که فرمانروايي هر آن کس را که خواهي فرمانروايي بخشي و از هر که خواهي فرمانروايي را باز ستاني و هر که را خواهي عزت بخشي و هر که را خواهي خوار گرداني همه خوبيها به دست توست و تو بر هر چيز توانايي (26).

اولين گام در ايجاد انگيزه‌ي رواني براي توسعه، درک اين واقعيت است که تغيير وضع موجود به وضع بهتر امکانپذير است. قرآن مؤمنان را از درک اين واقعيت محروم مي‌کند. چون تغيير آنچه خواست خداست بي‌معني است»1.

بررسي
دکتر سها در اين قسمت به نوعي بخشي ديگر از بحث تقديرگرايي (جبرانگاري) را بيان کرده است که در بند قبلي مفصل مورد بررسي قرار داديم. ولي ايشان به آيه 26 سوره آل‌عمران استدلال کرده که تفسير آن را ذکر مي‌کنيم:
(قُلِ الَّلهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِى الْمُلْكَ مَن تَشَآءُ وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَآءُ وَ تُعِزُّ مَن تَشَآءُ وَ تُذِلُّ مَن تَشَآءُ بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَى‏ كُلِّ شَىْ‏ءٍ قَدِير(؛
(آل‌عمران/ 26)؛ «گو: «بار خدايا! خداوندِ فرمانروايى و هستى! به هر كه (شايسته بدانى و) بخواهى، فرمانروايى بخشى؛ و از هر كه خواهى، فرمانروايى را باز ستانى؛ و هر كه را خواهى، عزّت دهى؛ و هر كه را خواهى خوار گردانى، (همه) نيكى (ها) تنها به دست توست؛ كه تو بر هر چيزى توانايى.».

نکات تفسيري:
1. منظور از اين جمله كه مى‏فرمايد «خدا به هر كس بخواهد چيزى مى‏دهد يا از او مى‏گيرد.»، اين نيست كه خدا بدون حساب و بدون دليل، چيزى به كسى مى‏بخشد يا از او مى‏گيرد، بلكه اراده‏ى خدا آميخته با حكمت و رعايت و مصلحت عمومى جهان آفرينش و انسان‏هاست؛ بنا براين هر كارى كه صورت مى‏گيرد در نوع خود بهترين است.

2. تمام نيكى‏ها تنها به دست اوست و خدا سرچشمه‏ى هرگونه خير و سعادت است2 و عزّت بخشيدن و ذليل كردن او همه بر قانون عدالت است.
اگر انسان اين مطلب را به خوبى درك كند، توحيد افعالى او كامل مى‏شود و بر خدا تكيه مى‏كند و غصه‏ى آمدن و رفتن امور دنيوى را نمى‏خورد.

3. در اين‏جا اين پرسش مطرح مى‏شود كه آيا طبق آيه‏ى فوق همه‏ى حكومت‏ها به خواست خداست و تمام حكومت‏هاى جبّار و ستمگر را خدا امضا كرده است؟

به اين پرسش دو گونه پاسخ داده‏اند:
اوّل آن‏كه آيه‏ى فوق مخصوص حكومت‏هاى صالح الهى و يا حكومت پيامبر( است و در برخى روايات نيز به اين پاسخ اشاره شده است3؛ پس خدا به هر كس كه شايسته باشد، مثل سليمان، يوسف، طالوت و پيامبر اسلام( حكومت مى‏دهد4.

پاسخ دوم آن است كه اين آيه يك مفهوم كلّى و عمومى دارد؛ يعنى تمام حكومت‏هاى خوب و بد طبق خواست خداست و خدا يك سلسله اسباب براى پيشرفت و پيروزى آفريده است و استفاده از اين عوامل همان اراده و خواست خداست.
حال اگر ستمگران از آن وسايل پيروزى استفاده كردند و ملّت‏هاى زبون به حكومت آنان تن دادند، اين نتيجه‏ى اعمال خود آنان است؛ و اگر صالحان از اسباب الهى استفاده كردند و حكومت عادل به وجود آوردند، باز اين نتيجه‏ى اعمال آنهاست.
پس در حقيقت آيه‏ى فوق بيدارباشى براى همه‏ى جوامع انسانى است كه به هوش باشند و از وسايل پيروزى استفاده كنند5. از همين جا روشن مى‏شود كه آيه‏ى فوق به معناى جبر نيست.

4. مالك اصلى خداست و ديگران امانت‏دارانى هستند كه بايد طبق‏ رضاى او عمل كنند. عزّت و ذلّت به دست خداست؛ پس از ديگران توقّع عزت و ذلت نداشته باشيم و در هر كارى مسئوليت خويش را انجام دهيم و نگران نتيجه‏ى كار نباشيم، چون ما مأمور به وظيفه هستيم، نه نتيجه.

نکات تکميلي در پاسخ دکتر سها:
1ـ از بررسي آيه فوق روشن شد که قرآن کريم درصدد ترويج جبرانگاري نيست و آيه به معناي حاکميت اربابان و مالکان ظلم به خواست خدا و برخلاف خواست مردم نيست. پس خواست خدا آن نيست که يکي ارباب و يکي رعيت باشد و انگيزه پيشرفت نداشته باشند.

2ـ قرآن کريم در آيات متعدد به تأثير اراده و خواست انسان در سرنوشت خود اشاره کرده است و حتي هرگونه تغييري را منوط به تغيير اراده ملت‌ها دانسته است. يعني اراده الهي در مورد تغيير سرنوشت‌ها منوط به اراده مردم گرديده است.
«إِنَّ اللَّهَ لَايُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى‏ يُغَيِّرُواْ مَا بِأَنفُسِهِم‏»؛ (رعد/ 11) «در حقيقت خدا آن (سرنوشتى) كه در قومى است را تغيير نمى‏دهد تا اين كه آنچه را در خودشان است، تغيير دهند».
اين‌گونه آيات به خوبي به نقش اراده انسان در تغيير و توسعه اشاره دارد و همين مطلب زيرساخت انقلاب‌ها و حرکت‌هاي علمي و فرهنگي و سياسي در جوامع اسلامي است.

3ـ نتيجه آنکه قرآن کريم نه تنها مانع تغيير نيست بلکه آن را تشويق مي‌کند و اراده الهي در مورد تغيير را مشروط به اراده ملت‌ها مي‌کند. پس قرآن علت عقب‌ماندگي مسلمانان و مانع توسعه و پيشرفت علمي آنان نيست بلکه عامل پيشرفت است.


منابع

1. نقد قرآن، دکتر سها، ص 524.
2. جمله‏ى «بيدك الخير» از دو جهت تمام خيرها و خوبى‏ها را منحصر به خدا مى‏كند: نخست اين‏كه واژه‏ى «الخَيْر» با الف و لام ذكر شده كه تمام خيرها را شامل مى‏شود. (ال استغراق است) و دوم آن‏كه در اين جمله جاى واژه‏ها تغيير يافته و «خير» كه مقدم بوده مؤخر شده است و افاده‏ى حصر مى‏كند؛ بنابراين معناى جمله اين مى‏شود: «تمام نيكى‏ها تنها به دست توست.»
3 . ر. ك: تفسير برهان، ذيل آيه‏.
4. شايد بتوان گفت حكومت واقعى بر دل‏هاست و عزّت واقعى براى حاكمان بر دل‏ها و دوستان خداست، پس حكومت‏هاى جباران در حقيقت حكومت و عزّت نيست بلكه نوعى زورگويى است.
5. تفسير نمونه، ج 2، ص 366- 367

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <br><a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
3 + 0 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .