تدوین و جمع آوری قرآن

1016.jpg

درباره نحوه جمع‏آورى و تدوین قرآن، میان پژوهشگران علوم قرآنى دو دیدگاه وجود دارد:

 

یك. تدوین در عهد رسول‏خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

این گروه مى‏گویند: قرآن در عهد رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله و به صورت امروزى (ترتیب آیه‏ها و سوره‏ها) تدوین یافته است. صاحبان این دیدگاه دلایلى را برشمرده‏اند؛ از جمله:

1ـ1. مصونیت قرآن از خطر تحریف، بدون تدوین در زمان پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله امكان‏پذیر نبود؛ چون غیر از آن حضرت، كسى به‏طور كامل به خصوصیات قرآن آگاه نبود.

1ـ2. تحدّى از جانب قرآن، اقتضا مى‏كند؛ آیه‏ها و سوره‏ها، مطابق نظر پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم تنظیم شده و به شكل خاصّى درآید.

1ـ3. بعضى از روایات دلالت دارد كه عده‏اى در زمان رسول خدا، مشغول این كار بودند. شعبى مى‏گوید: «شش نفر از انصار، قرآن را در عهد رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم جمع‏آورى كردند: ابى بن كعب، زید بن ثابت، معاذ بن جبل، ابودرداء، سعید بن عبید و ابوزید».

 

دو. تدوین بعد از رحلت رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم

براساس این نظر، تدوین قرآن به عصر بعد از رحلت پیامبر اسلام صلى‏الله‏علیه‏و‏آله برمى‏گردد؛ امكان تدوین قرآن به لحاظ تداوم نزول وحى، در زمان پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله‏وسلم وجود نداشت و تا آخرین روزهاى زندگانى آن حضرت نزول آیات قرآن ادامه داشت.

تذكر این نكته ضرورى است كه بین نوشتن آیات و تدوین آن، به عنوان یك كتاب، تفاوت وجود دارد. صاحبان این دیدگاه معتقدند جمع‏آورى قرآن در سه مرحله انجام شده است:

یكم. نظم و چینش آیه‏ها در كنار یكدیگر كه شكل‏گیرى سوره‏ها را در پى داشت و در عصر پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله صورت گرفت.

دوم. جمع كردن مصحف‏هاى پراكنده، در یك جا و تهیه جلد براى آنها كه در زمان ابوبكر انجام شد.

سوم. جمع‏آورى تمامى قرآن‏هاى نوشته شده از سوى كاتبان وحى، براى نگارش یك قرآن به عنوان الگو و ایجاد وحدت قرائت در آن كه در زمان عثمان صورت گرفت.

گفتنى است؛ بیشتر علماى اسلام، تدوین در زمان رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله را نپذیرفته‏اند. اما عده‏اى از آنان، به تدوین و جمع‏آورى قرآن در زمان آن حضرت معتقد بوده و سه مرحله‏اى بودن و یا تدوین در زمان خلفا را هم به‏طور كلى رد مى‏كنند؛ از جمله آیه‏اللّه‏ خویى[1]، آیه‏اللّه‏ حسن زاده آملى[2]، دكتر صبحى صالح[3] و ... .

آیه‏اللّه‏ خویى رحمه‏الله در تبیین دیدگاه خود، آورده است:

1. احادیث دلالت‏كننده بر جمع آورى قرآن در غیر زمان پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله با یكدیگر در تناقض است. در بعضى ابوبكر، در بخشى دیگر عمر و در بعضى عثمان ذكر شده است.

2. این روایات، با احادیث دلالت‏كننده بر جمع قرآن در زمان پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله تعارض دارد.

3. احادیث یادشده، با حكم عقل به لزوم اهتمام پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله در امر جمع و ضبط قرآن مخالف است.

4. این روایات با اجماع مسلمانان، مبنى بر ثبوت [قطعیت] قرآن از طریق تواتر مخالفت دارد.

5. جمع آورى پسینى، نمى‏تواند شبهه تحریف قرآن را به‏طور كامل از بین ببرد.

كسانى كه تدوین را به عهد رسول خدا منسوب نمى‏دانند، ضمن پاسخ به اشكالات یاد شده، بر این باورند كه گردآورى قرآن، یك حادثه تاریخى است؛ نه مسئله عقلانى؛ از این رو مى‏بایست در این باره به نصوص تاریخى مستند مراجعه كرد.

این گروه در مقابل این سؤال كه چرا تدوین در زمان رسول خدا صلى‏الله‏علیه‏و‏آله صورت نگرفت، مى‏گویند: پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله، به ترتیب و جمع آیه‏ها اهتمام داشت؛ ولى گردآورى و ترتیب سوره‏ها، بعد از رحلت آن حضرت صورت گرفت؛ زیرا در زمان پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله همچنان انتظار نزول قرآن مى‏رفت. بنابراین با تداوم نزول وحى، جمع‏آورى قرآن در یك جلد كامل، همانند كتاب امكان‏پذیر نبود. از این رو هنگامى كه پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله آثار وفات را مشاهده و به انقطاع وحى یقین پیدا كرد، حضرت على علیه‏السلام را به جمع‏آورى قرآن وصیت فرمود.

اما متأسفانه پس از رحلت پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله، قرآن جمع آورى شده به دست حضرت على علیه‏السلام مورد پذیرش حاكمان وقت قرار نگرفت و جامعه اسلامى تا سال 25 هجرى از داشتن مصحف رسمى محروم ماند! هر چند مصحف‏هاى صحابه مورد استفاده قرار مى‏گرفت.

براساس این دیدگاه پس از رحلت پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله، بزرگان صحابه بر حسب دانش و كفایت خود، به جمع آورى آیات و مرتب كردن سوره‏هاى قرآن دست زدند و هر یك، آنها را در مصحف خاص خود گرد آوردند. به این ترتیب و با گسترش قلمرو حكومت اسلام، تعداد مصحف‏ها رو به فزونى گذاشت.

بعضى مصحف‏ها، به تبع موقعیت و پایگاه جمع‏كننده آن، مقام والایى كسب كرد؛ به عنوان نمونه مصحف عبداللّه‏ بن مسعود، مرجع اهل كوفه به شمار مى‏آمد. مصحف ابوموسى اشعرى در بصره و مصحف مقداد بن اسود در دمشق مورد توجّه مردم بود. گردآورندگان مصحف‏ها، متعدد بوده و ارتباطى با یكدیگر نداشتند و از نظر كفایت، استعداد و توانایى انجام كار، یكسان نبودند. بنابراین نسخه هر كدام از نظر روش، ترتیب، قرائت و ... با دیگرى یكسان نبود.

این تفاوت‏ها، بین مردم اختلاف ایجاد مى‏كرد. دامنه اختلاف به آنجا رسید كه حتى در مركز خلافت (مدینه)، معلمان قرآن، شاگردان خود را به صورت‏هاى مختلف تعلیم مى‏دادند.

این اختلافات، زمینه تقاضاى صحابه از عثمان را براى یكى كردن مصحف‏ها به وجود آورد. وى ابتدا گروهى متشكل از چهار تن (زید بن ثابت، سعید بن عاص، عبداللّه‏ بن زبیر و عبدالرحمان بن حارث بن هشام) را مأمور این كار كرد. سپس به دلیل مخالفت برخى صحابه، هشت تن دیگر را بر این جمع افزود. در این دوره ریاست املاى آیات با صحابى بزرگ پیامبر ابى بن كعب بود. این گروه، مصحف‏ها را از اطراف و نقاط مختلف كشور پهناور اسلامى، جمع كرده و قرآنى را، از بین آنها فراهم آوردند (مشهور به مصحف عثمانى). همه مصحف‏هاى دیگر به دستور عثمان، سوزانده یا در آب جوش انداخته شد.

از این مصحف‏ها چند عدد نسخه‏بردارى شد و به همراه قاریان آگاه، به مراكز مهم اسلامى ارسال گردید تا همگان طبق آنها، به تكثیر و تعلیم قرآن اقدام كنند.[4]

 در مصحف عثمانى، چینش سوره‏ها بعد از سوره «فاتحه‏الكتاب» عبارت است از: سوره‏هاى طولانى، سپس سوره‏هاى «مئین» (سوره‏هایى كه غالبا از صد آیه بیشترند)، آن‏گاه سوره‏هاى «مثانى» (غالبا كمتر از صد آیه) و سپس سوره‏هاى معضلات (سوره‏هاى كوتاه قرآن) برخى معتقدند: این چینش ـ كه به ترتیب طول و درازى سوره‏ها در مصاحف رسمى (عثمانى) وجود دارد ـ در زمان عثمان تنظیم شده است. اما گروهى نیز بر این باورند كه این چینش به دستور پیامبر اكرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آله و در زمان آن حضرت به وقوع پیوسته است. گروهى نیز نظریه‏اى میان این دو برگزیده‏اند و معتقدند تدوین و چینش سوره‏ها بعد از رحلت پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله انجام گرفته، ولى ترتیب برخى سوره‏ها مانند حوامیم و مسبحات به صورت فعلى، در زمان پیامبر صلى‏الله‏علیه‏و‏آله نیز مشهور بوده است.[5]

امامان و اهل بیت علیهم‏السلام، قرآن موجود را تأیید و تلاوت بر اساس آن را سفارش كرده‏اند.

علامه طباطبایى در این باره مى‏نویسد: «حضرت على علیه‏السلام خودش پیش از آن، قرآن مجید را به ترتیب نزول جمع آورى كرده[6] و به جماعت نشان داده بود؛ اما مورد پذیرش واقع نشد و آن حضرت بر هیچ یك از جمع اول و دوم شركت داده نشد. با این حال هیچ گونه مخالفت و مقاومتى از خود نشان نداد و آن مصحف را پذیرفت و تا زمانى كه زنده بود ـ حتى در زمان حكومت خود ـ از خلاف دم نزد. همچنین امامان معصوم علیهم‏السلام اعتبار قرآن مجید موجود را تأیید مى‏كردند و پیوسته در بیانات خود، به آن استناد جسته و به شیعیان دستور مى‏دادند از قرائت‏هاى مردم پیروى كنند ...».[7]

به همین جهت امروز مصحف عثمانى تنها مصحف رسمى دنیاى اسلام است.

 

[1]. ترجمة البیان، ج 1، ص 346.

[2]. فصل الخطاب، ص 46.

[3]. مباحث فى علوم القرآن، ص 73.

[4]. براى مطالعه بیشتر ر.ك:

                الف. معرفت، محمد هادى، تاریخ قرآن، صص 84 ـ 139؛

                ب. رامیار، محمد، تاریخ قرآن، ص 407.

[5]. ر.ك: حجتى، سید محمد باقر، پژوهشى در تاریخ قرآن.

[6]. این عبارت علامه دلالت دارد كه چینش سوره‏ها به ترتیب كنونى در زمان پیامبر اكرم صلى‏الله‏علیه‏و‏آلهصورت نگرفت زیرا در این صورت على علیه‏السلام به گونه‏اى دیگر قرآن را تدوین نمى‏كرد.

[7]. ر.ك:

                الف. معرفت، محمد هادى، علوم قرآنى، ص 119؛

                ب. حجتى، سید محمدباقر، پژوهشى در تاریخ قرآن كریم، ص 235.

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <br><a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
6 + 2 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .