تعارض قرآن و علم در «نقد قرآن»

برخی بر آنند که علم و دين سرسازگاري ندارند و هر کس بايد يکي را انتخاب کند؛ زيرا هر قدر علوم تجربي پيشرفت مي کند، دچار تضاد بيشتري با کتاب هاي مقدس مي شود و قضاياي يقيني ديني را باطل مي سازد. پس بين علم و دين تعارض واقعي وجود دارد.
براي مثال: نظريات گاليله ثابت بودن زمين را که در نظر مسيحيان مسلم بود، باطل کرد و نظرية تکامل داروين، داستان خلقت آدم را بي اعتبار ساخت و به همين ترتيب تحقيقات تاريخي، موجب شد در وحي بودن کتاب مقدس شک ايجاد شود يا غلط بودن تاريخ هاي آنها ثابت گردد[1].
و اين نظريه تا آنجا پيشرفت کرد که دين را افيون بشر دانستند و حتي مکتب هايي مانند مارکسيسم در روسيه (شوروي سابق) مسلط شدند و سعي در براندازي دين کردند.
نمونه اي از اين تعارض، در قرون وسطاي اروپا و دادگاه هاي تفتيش عقايد تبلور يافت.
بررسي
اين تعارض، ريشه در اروپا و برخوردمسيحيان با دانشمندان علوم تجربي دارد. بهتر بگوييم اين مسئله، در تحريفاتي ريشه دارد که در کتاب مقدس، صورت گرفته و مطالب خلاف علم و حکمت، در تورات و انجيل داخل شده است يا داستان هاي ساختگي، وحي شمرده شده و بعد از گذشت چند قرن و کشفيات جديد، بطلان آنها اثبات شده است، لذا دانشمندان مسيحي براي حفظ هويت و اعتبار خود و کليسا سعي کردند هر مطلب علمي را که با محتويات کتاب مقدس مطابقت ندارد، طرد يا گويندة آن را محاکمه و مجازات کنند.
اين مسئله ربطي به قرآن و اسلام ندارد؛ زيرا آموزه هاي اسلام نه تنها با مطالب و کشفيات علمي تضادي ندارد، بلکه هر چه علوم بشري پيشرفت مي کند، حقايق قرآن آشکارتر مي شود.

اقسام تعارض علم و دين
اول. تعارض واقعي علم و دين
اين تعارض بدان معنا است که گوهر و ذات علم، با دين ناسازگار است، حتي علم و دين در کنار هم جمع نمي شوند؛ پس يک انسان نمي تواند هم متدين و هم دانشمند باشد و ناچار است يکي از دو راه را انتخاب کند. (اين نظريه از برتراند راسل نقل شده است). و به عبارت ديگر تعارض واقعي به اين معناست که دو گزارة ديني و علمي، هر دو قطعي باشند؛ يعني دليل ديني يک نصّ قرآني باشد و دليل علمي يک مطلب اثبات شده، همراه با دليل عقلي و با هم تعارض کامل داشته باشند، به طوري که برطرف شدني نباشد.
در اين مورد، اعتقاد ما بر اين است که تعارض واقعي بين علم و دين وجود ندارد، بلکه اين نوع تعارض محال است، زيرا به تعارض عقل و دين منتهي مي شود که محال است. (ما درادامة بحث به اين مطلب باز مي گرديم).
دوم. تعارض ظاهري بين علم و دين
اين قسم از تعارض بدين معناست که اگرچه گوهر علم و دين تعارض واقعي و حقيقي ندارند، اما گاهي ظواهر ديني، با نظريات علوم، متعارض به نظر مي رسد؛ زيرا بعضي از دانشمندان علوم تجربي، نظريه هاي اثبات نشدة علوم را قطعي مي انگارند و هنگامي که مثلاً ملاحظه کردند يک نظرية علمي، با آيات قرآن ناسازگار است، فکر مي کنند علم و دين متعارض هستند.
از طرف ديگر، بعضي مفسران يا متکلمان ديني، در فهم مطالب دين خطا مي کنند و فهم خود را قطعي و صحيح مي انگارند و گاهي اين برداشت ديني با نظريات و مطالب علوم تجربي، در تعارض قرار مي گيرد و علم و دين را متعارض مي پندارند. (البته دلايل زيادي براي تعارض علم و دين، هست که در ادامه آنها را بر مي شماريم) اين نوع از تعارض علم و دين پذيرفته است و در اديان الهي، نمونه هاي بسيار دارد. در اينجا به طور اختصار راه حل هاي آن را بررسي مي کنيم.
در اينجا براي توضيح بيشتر مطلب، به بررسي احتمال ها در رابطة علم و دين مي پردازيم، زيرا بررسي احتمال هاي رابطة احکام ديني با نتايج علوم تجربي، براي رفع توهم تعارض علم و دين مفيد است.
در اين مورد سه احتمال قابل تصور است:
الف. احکام ديني علم پذير:مطالبي که در قرآن يا روايات وجود دارد و علوم آنها را اثبات کرده است.
مثال: نجاساتي که در اسلام نجس و حرام شمرده شده است، عموماً از لحاظ بهداشتي براي انسان مضر شناخته مي شود و پزشکان و متخصصان بهداشت ما را به دوري از آنها توصيه مي کنند[2].
پس در اين مورد تطابق کامل بين احکام ديني و علمي وجود دارد و شايد بيشتر موارد احکام اسلام از اين نوع باشد.
ب. احکام ديني علم ستيز: مطالبي در قرآن باشد که با نظريات يا قطعيات علمي ناسازگار و بلکه در تضاد باشد.
براي مثال: قرآن مي فرمايد ما هفت آسمان داريم[3]، ولي فرض کنيد علوم کيهان شناسي ثابت مي کنند که صدها کهکشان، در جهان هست که يکي از آنها کهکشان راه شيري است و در اين کهکشان هم صدها منظومه وجود دارد که يکي از آنها، منظومة شمسي ماست؛ پس ظاهر آيات با اين مطلب علمي ناسازگار است زيرا اگر آسمان را به معناي يک کهکشان بگيريم، تعداد آسمان ها زيادتر از هفت است و اگر همه کهکشان ها را يک آسمان فرض کنيم، از هفت عدد کمتر است.
اين موارد، چند نوع قابل طرح و پاسخ گويي است و به عبارتي، چند احتمال به اين شرح وجود دارد:
اولا: ما در مباحث قبل روشن کرديم که علوم تجربي «قطع مطابق واقع» به ما نمي دهد و چنين ادعايي هم ندارد، بلکه خطاپذير است و به قول برخي از  دانشمندان افسانه هاي مفيد است.
بنابراين عقل به ما حکم مي کند که دليل قطعي (ظاهر قرآن) را بر دليل ظني (قانون علمي) ترجيح دهيم و تجربة تاريخي هم ثابت کرده است که همين راه صحيح است؛ زيرا در موارد متعدد، نظريات علمي که قرن ها بر جهان علم و افکار دانشمندان حاکم بود، با ظهور وسايل تازه و کشفيات جديد باطل شد که نمونة آن را در هيئت بطلميوسي يا نظرية ثابت بودن خورشيد مي بينيم که پس از قرن ها از اعتبار افتاد، ولي قرآن بر خلاف هر دو نظريه قرن ها ايستاد و با صراحت از حرکت خورشيد و زمين خبرداد و فرمود[4].
ثانياً:اگر يک نظرية علمي با ضميمه شدن به دليلي ديگر (مانند حکم عقل) به مرحلة قطع و يقين برسد، اين مسئله به تعارض عقل و دين بر مي گردد و از مسئله تعارض علم و دين خارج مي شود، اما مي دانيم که احکام عقلي با احکام ديني تعارض ندارد و اگر تعارضي بين يک حکم عقلي و يک حکم ديني به نظر آيد، داراي يکي از دو احتمال زير است:
نخست احتمال در مقدمات دليل عقلي، خطايي صورت گرفته باشد که با ظاهر آيات معارض شده است.
احتمال دوم اينکه ظاهر آيه يا حکم شرعي مراد نباشد؛ بنابراين با قرينة حکم عقل در ظاهر آيه تصرف مي کنيم.
مثال: در آياتي که مي فرمايد آسمانها هفت گانه است، اگر ما يک دليل علمي قطعي (استقراء تجربي با ضميمة دليل عقلي) پيدا کرديم که صدها آسمان داريم يا يک آسمان بيشتر نداريم، تعارض دليل عقلي و شرع شده است، از اين رو با کمک قرينة عقلي در ظاهر دليل شرعي تصرف مي کنيم و مي گوييم مراد از هفت، در آيات شريفه تعيين عدد آسمان ها نبوده، بلکه بيان کثرت مورد نظر بوده است، چنانکه مردم هم در محاورات عرفي عدد هفت، صد، هزار و..... را براي بيان کثرت به کار مي برند و اين بر مباني روش تفسير عقلي است که در بحث روش هاي تفسيري، آن را بيان کرديم.
به عبارت ديگر تعارض علم و دين به تعارض عقل و دين بر مي گردد که اين نوع تعارض به سه دليل محال است. به سه دليل که به طور خلاصه عبارتند از:
1. خداوند حکيم و عاقل است و حکم خلاف عقل، صادر نمي کند.
2. عقل حجت باطني انسان است و با حجت ظاهري (پيامبر9) تعارض ندارد.
3. اصل دين به وسيله عقل ثابت مي شود و اگر حکم عقل به وسيله نقل باطل شود، اصل دين باطل مي گردد.[5]
به عبارت بهتر، ما در اينجا چند نوع حکم علمي و شرعي داريم:
الف. احکام ديني ب) احکام علمی
ttaroz.JPG 
هنگام تعارض دو احتمال وجود دارد:
1. مقدمات دليل عقل خطا باشد.
2. خطا در فهم دين باشد، ظاهر دين مراد نيست.
در اين مورد به عنوان شاهد، کلام بعضي از بزرگان و اساتيد حوزة علميه را مي آوريم.
آيت الله مشکيني مي فرمايد: «در قرآن هرگز چيزي که مخالف عقل و منطق و قطعيت علمي (از طريق مشاهده و تجربه) باشد، وجود ندارد و اگر موضوعي بدين روش و به طور قطع به اثبات رسيد، مسلماً قرآن، موافق آن است نه متضاد و مغاير آن، ولي اگر برخلاف واقعيت موضوع گام برداشته باشيم، نهايت امر که نادرست بودن نتيجه تحقيق و اشتباه بودن نظرية معلوم خواهد شد، به خطاي خود در اين گونه برداشت و استفاده از قرآن، نيز پي خواهيم برد (مانند هيئت قديم و جديد در علم نجوم)».[6]
آيت الله صافي گلپايگاني مي فرمايند: «آري اگر دليل قاطع عقلي، بر خلاف ظاهر دليل نقلي باشد، آن دليل قطعي به منزلة قرينة عقليه است بر اينکه ظاهر آن مراد نيست و آنچه ابتدا و بدون توجه به اين قرينه از کلام استفاده مي شود مقصود نمي باشد»[7].
استاد جعفر سبحاني مي فرمايد: «مسئلة تعارض علم و دين، اگر بي پاسخ بماند دين و دينداري را، زير سؤال برده و آن را متزلزل مي سازد. متکلمان مسيحي که ناچارند از کتاب مقدس خود و آيين تثليث دفاع کنند، اين تعارض را پذيرفته و حل آن را، اختلاف قلمروها مي دانند.
در حالي که از نظر متکلمان اسلامي، جريان برخلاف آن است و هرگز (تعارض علم و دين) ممکن نيست و يکي از دو طرف قضيه سست و بي پايه است، يا آنچه را که دين ناميده ايم دين نيست، يا اينکه علم حالت قطعي ندارد»[8].
ج. احکام ديني علم گريز:يعني مطالب و احکام تعبدي ديني که در آيات و روايات وارد شده، فراتر از علم است علوم تجربي، دليلي براي اثبات يا نفي آن ندارد. در اين موارد، ناچاريم که ظاهر احکام شرعي را بپذيريم و به آن متعبد شويم، زيرا معارف و علوم بشري، در حال رشد است و هنوز به سرانجام کمال خود نرسيده است، بنابراين نمي توان با صرف نبود دليل مساعد علمي، يک حکم شرعي را تخطئه کرد.
و در اين مورد در طول تاريخ اديان الهي، نمونه هاي بسياري هست که يک حکم شرعي صادر مي شد و بسياري از دانشمندان از فهم آن قاصر بودند و بعد از قرن ها حکمت و دليل آن مطلب علمي آشکار مي گرديد.
براي مثال: حرام کردن شراب در اسلام و يا احکام بهداشتي ديگر که تا قرن ها علتشان ناشناخته بود، ولي امروزه همة دانشمندان، به مضر بودن آن اعتراف و بشريت را از نوشيدن شراب برحذر مي دارند.
در اين زمينه، هنوز هم احکام تعبدي بسياري در اسلام وجود دارد که هر روز علت يکي از آنها کشف مي شود و جهانيان به حقانيت اسلام و قرآن پي مي برند.[9]

جمع بندي و نتيجه
پس بين احکام شرعي (در اينجا قرآن به طور خاص منظور است) و مطالب علوم تجربي، تعارض و تضادي وجود ندارد و اگر تضاد ظاهري، بين بعضي احکام شرعي و علم در ابتدا به نظر برسد با تأمل و دقت و رفع مي شود و در نهايت، بيان شد که تعارض علم و دين، به تعارض عقل و دين منجر مي گردد و ثابت شد که اين تعارض محال است.
 
 
پی نوشت ها:
[1]. تورات، انجيل، قرآن و علم، نوشتة دکتر بوکاي، ص 39 به بعد، با تصرف و تلخيص.
[2]. در اين مورد به کتاب ارزندة فلسفة احکام، نوشتة آقاي احمد اهتمام مراجعه شود.
[3]. بقره/ 29.
[4]. (وَالشَّمْسُ تَجْرِي لِمُسْتَقَرٍّ لَّهَا) (يس/ 38).
[5]. علم قطعي (دليل علمي همراه با دليل عقلي) و وحي دو راه معرفت بشري اند كه هردو انسان را به حقيقت رهنمون مي شوند؛ پس اگر متعارض شوند، نمي توانند هر دو صادق باشند، چون دو واقعيت متناقض از يك چيز در يك زمان وجود ندارد.
[6]. تکامل در قرآن، تأليف آيت الله مشکيني، ص 25.
[7]. به سوي آفريدگار، تأليف لطف الله صافي گلپايگاني، ص 74 (چاپ اول دفتر انتشارات اسلامي).
[8]. مجلة کلام، شمارة 1 (بهار 1371)، ص 7، وابسته به مؤسسة امام صادق(ع) قم.
[9]. در اين مورد به کتاب ارزشمند اولين دانشگاه و آخرين پيامبر، نوشته دانشمند شهيد دکتر پاک نژاد، مراجعه کنيد.

دیدگاه ها

با عرض سلام
من دنبال جوابی برای رهایی از گمگشتگی و تعارضات ذهنی خودم میباشم.متاسفانه هر چقدر کتاب نقد دین به زبان روان و قابل فهم بیان شده در اینجا سعی شده که با پیچیده کردن موضوع جواب ان داده شود.من نقد بالا رو خوندم و البته خیلی بحث ها برام غیر جذاب بود و از آن گذشتم.ولی مثلا برای همین سوال مطرح شده جوابی نیافتم.شما با این استدلال جلو میرید که ایات قران درسته و اگر تضادی در صورت با دین مطرح بشه یا تضاد ظاهریه یا اینکه بعد ها خلاف آن اثبات میشه که بنظرم این نوع استدلال و جواب به درد حداقل امثال من نمیخوره
خسته نباشید انشالا با جدیدت بیشتر به دنبال جواب های منطقی باشید

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <br><a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
2 + 1 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .