جايگاه، نقش و رسالت معلم و مربي

moalem.jpgمقدمه :
(لقد من الله علي المومنين اذ بعث فيهم رسولا من انفسهم يتلوا عليهم آياته و يزكيهم و يعلمهم الكتاب و الحكمه و ان كانوا من قبل لفي ضلال مبين) (آل عمران/ آيه 164)
كلمات رب، ربنا، ربكم، ربك، ربه، ربها، ربهم، ربي، ربهما، ربكما كه در قرآن كريم آمده است بيانگر ربوبيت ذات مقدس احديت مي باشد و اصل رب تربيت است و آن عبارت از ايجاد شيء است تا به تدريج او را به مقصد كمال و تمام رهنمون سازد.
 با توجه به همين جايگاه تعليم و تربيت است كه هدف از بعثت پيامبران تعليم كتاب و حكمت و پرورش و تصفيه روح از ناخالصي ها معرفي شده است و در كلمات رسول الله (ص) آمده است (بالتعلم ارسلت)، (بعثت معلما)، (بعثت لا تمم مكارم الاخلاق) كه اين جملات بيانگر آن است كه اسلام در زمينه تعليم و تربيت داراي مكتبي ممتاز، مستقل با مباني و اصولي مشخص و الهي است از جمله مباني مطرح در مكتب تعليم و تربيت اسلام اصل خدا محوري يا اخلاص، اصل تقدم اصلاح خود بر اصلاح ديگران، اصل توكل و اعتماد به نفس، اصل آيت بودن و نشانه شدن بسوي كمال مطلق، اصل مدارا و دوري از سخت گيري وتكلف، اصل عقلاني بودن نظام تعليم و تربيت و اصل حاكميت دادن به تعليم و تربيت الهي مي باشد. در مكتب تعليم و تربيت اسلام فراگيري علم و دانش همراه با تهذيب و تربيت ديني هدف رسالت نبوي شمرده شده و براي تحصيل علم نه محدوديت زماني دارد و نه مكاني و از نظر معلم مرز نمي شناسد چرا كه علم و حكمت را گمشده مومن مي داند كه نزد هر كس بيابد آن را مي گيرد.
در مكتب اسلام تمام افرادش بايد معلم باشند و تمام افرادش متعلم، همه بايد هم تحصيل كنند و هم تدريس نمايند و انسان ها را الهي تربيت كنند.

جايگاه معلم در مكتب تعليم و تربيت اسلامي:
اسلام معلم را به عنوان پدر روحاني معرفي مي كند و مي گويد: (اب معلمك) يعني يكي از پدران ثلاثه تو، معلمي است كه به تو دانش مي آموزد و بنابراين تمام حقوقي كه درباره پدر و مادر رعايت مي شود بايد در حق معلم به صورت كامل تري رعايت گردد. نام معلم چنان با عظمت است كه در جاي جاي متون اسلامي از او تجليل به عمل آمده تا به آن حد كه خداوند عليم خود را معلم خوانده و رسول الله (ص) فرموده اند: (انما بعثت معلما).
امام خميني (ره) فرموده اند: معلم اول، خداي تبارك و تعالي است كه اخراج مي كند مردم را از ظلمات به نور و به وسيله انبياء و آيات وحياني مردم را دعوت مي كند به نورانيت، دعوت مي كند به كمال، دعوت مي كند به عشق، دعوت مي كند به محبت، دعوت مي كند به مراتب كمالي كه از براي انسان است. به دنبال او انبياء هستند كه همان مكتب الهي را نشر مي دهند و آنها هم شغلشان تعليم است، معلمند، معلم بشرند، آنها هم شغلشان اين است كه مردم را تربيت كنند و انسان را تربيت كنند كه از مقام حيوانيت بالا برود و به مقام انسانيت برسد.
مقام معلم مقام والائي است، مقامي است كه بالاتر از مقام معلم نيست و چنين است كه وارثان انبياء شمرده مي شوند. چنانچه امام صادق (ع) فرموده اند: (ان العلما ورثه الانبياء) يعني دانشمندان وارثان پيامبرانند.
معلم شمع سوزان و فروزان هدايت است كه نورش بر اساس حديث مشهور (العلم نور يقذفه الله في قلب من يشاء) از منبع اصلي نور يعني خدا دريافت داشته و براي نورافشاني قلوب و بينا نمودن آنها به منظور هدايت در طرح مستقيم و رسيدن به قرب الهي كه مقصد نهائي انسان است تلاش مي كند، معلم راهبر دل ها به قله هاي كمال و سعادت است معلم به مثابه باغباني دلسوز است كه بذر ايمان مي افشاند و گل تقوا مي پروراند.
جايگاه و شأن معلم و استاد تا بدان جاست كه رسول الله (ص) در كلامي به امام علي (ع) فرموده اند:
(يا علي اگر يك فرد بوسيله تو و (به مدد الهي) طريق هدايت را باز يابد و به حق رهنمون گردد پر ارزش تر و بهتر از آن است كه مالك شتران سرخ موي فراوان باشي)
معلمين مايه ي حركت و بركت جامعه هستند و امام امير المومنين علي (ع) فرموده است: (العلما باقون ما بقي الدهر اعيانهم مفقوده و امثالكم في القلوب موجوده) دانشمندان تا پايان جهان زنده اند، شخص آن ها در ميان نيست اما آثارشان در قلب ها موجود است و چنين است كه علما به مقام شفاعيت مي رسند.
رسول الله (ص) فرموده اند: (يشفع يوم القيامه الانبياء ثم العلما، ثم الشهداء) روز قيامت نخست انبياء شفاعت مي كنند، سپس علما و بعد از آن ها شهيدان، و چنين است كه از خدا مي ترسند و به مقام عالي خشيت مي رسند، يعين تنها دانشمندانند كه از خدا مي ترسند و خشيت يعني ترس از مسوليت توأم با درك عظمت مقام پروردگار و اين حالت خشيت مولود سير در آيات آفاقي و انفسي و آگاهي از علم و قدرت پرودگار و هدف آفرينش است. در نظام تعليم و تربيت اسلام معلم مسؤل تمام مقدراتي است كه براي يك كشور يا جامعه پيش مي آيد و مسول تمام مقدراتي است كه براي يك كشور يا جامعه پيش مي آيد و مسول تمام انسان هائي است كه زير دست او بايد تربيت بشوند. معلم اگر خودسازي كند و تهذيب نفس نمايد و حاكم برخود باشد افراد يك جامعه صالح و صالحه خواهند بود و اگر خداي ناخواسته معلم تربيت ديني نداشته باشد سبب انحراف نسل ها و عصرها مي گردد و جامعه اي را به خرابي مي كشاند و همه سعادت ها و همه شقاوت ها از مدرسه هاست و كليدش به دست معلم است و اين موضوع حكايت گر جايگاه خطير و بسيار مهم معلم و مربي است، امام باقر (ع) فرموده اند: (عالم ينتفع بعلمه افضل من سبعين الف عابد)

رسالت معلمان و مربيان:
پس از نهاد خانه و خانواده كه كانون پر مهر و محبت پدر و مادر است مدرسه مهم ترين مكان براي تعليم و تربيت است جائي كه محل بروز و ظهور رسالت خطير معلمي است كه اگر او معلمي كند راه انحراف بسته مي شود و در زندان ها مسدود مي گردد. مكتب تعليم و تربيت اسلامي رسالت هاي مهمي را براي معلم و مربي ترسيم كرده است كه به ترتيب به طرح آن ها مي پردازيم.
1- دعوت به سوي خدا و تربيت الهي:
يكي از اهداف عاليه در دعوت انبياء كه سر لوحه كار آنها محسوب مي شود دعوت به خدا و تربيت مردم براي حركت در مسير كمال معبود است. خداوند متعال از زبان پيامبر اكرم (ص) مي فرمايد: (الا تعبدوا الا الله) نخستين دعوت من اين است كه به جز خداي يگانه را نپرستيد.
و معلم بايستي همه چيزش براي خدا باشد (اقراء باسم ربك الذي خلق) آموزشش براي خدا، تربيتش براي خدا، اعمالش براي خدا، نشستنش براي خدا، سكوتش براي خدا، با توجه به خداست كه مي شود تربيت الهي نمود.

2- دعوت به سوي نور و تربيت نوراني:
در قرآن كريم آمده است (رسولا يتلوا عليكم آيات الله مبينات ليخرج الذين آمنوا و عملوا الصالحات من الظلمات الي النور) يكي از اهداف عاليه در دعوت انبياء اخراج مردم از ظلمات به سوي نور بوده است كه با تلاوت آيات الهي آنها را از ظلمت هاي كفر، جهل، گناه و فساد اخلاق بيرون آورده به سوي نور ايمان و تقوي و سعادت هدايت مي نمايد.
رسالت معلم در جامعه همان رسالت خداوند است كه فرموده است: (الله ولي الذين آمنوا يخرجهم من الظلمات الي النور) يعني خداي تبارك و تعالي ولي مومنين است و آن ها را از ظلمات به سوي نور خارج مي كند. نقش سرپرستي، دلسوزي و خروج آگاهانه افراد از ظلمات به سوي نور به عهده معلم گذاشته شده است، معلم همانند انبياء كه معلم بشريت هستند، بشريت را معلمي مي كند و چه بسا با تربيت نوراني يك نفر جهاني را متحول كند.

3- دعوت به سوي اصلاح جامعه و تربيت صالح:
در قرآن كريم آمده است (ان اريد الا الاصلاح ما استطعت و ما توفيقي الا بالله) من جز اصلاح تا آن جا كه توانائي دارم و توفيق من جز به خدا نيست. اين شعار تربيتي همه ي انبياء الهي بوده كه توأم با عمل تربيتي آن ها اسباب اصلاح در تفكر، انديشه، اخلاق و نظامات فرهنگي، اقتصادي و سياسي جامعه را در همه ي ابعاد پديد آورده است. و رسالت معلمي نيز چنين است كه با كسب توفيق الهي به اصلاح فرهنگ و تربيت فكر و مغزهاي متفكر مي پردازد تا تمامي عرصه هاي جامعه به سمت اصلاح حركت نمايد.

4- دعوت به پاكسازي و تربيت اخلاقي:
در قرآن كريم آمده است (فقولا قولا لينها لعله يتذكر او يخشي) اين آيه اشاره لطيفي به اين حقيقت است كه رسالت انبياء براي پاكسازي انسان ها و بازگرداندن طهارت فطري نخستين به آن ها است. نخستين دستور قرآن برخورد ملايم و توأم با مهر و عطوفت انساني است. هدف آن است كه مردم جذب بشوند، متذكر شوند راه پيدا كنند. توقع اصلاح جامعه بدون اصلاح مربيان و معلمان آن جامعه توقعي بي جا و نارواست. لذا پاكسازي و خودسازي را هر كس بايد خودش شروع كند و عقايد و اخلاق و اعمالش را تطبيق با اسلام بدهد آن وقت به اصلاح ديگران بپردازد. تربيت اخلاقي كند و احساس مسئوليت اخلاقي را در همه عرصه ها در متربيان رشد دهد و آنها را متعهد به جامعه اسلامي تحويل دهد.

5- دعوت به سوي علم و دانش و تربيت قرآني:
در قرآن كريم آمده است (قل هل يستوي الذين يعلمون و الذين لا يعلمون) يعني بگو آيا كساني كه مي دانند با كساني كه نمي دانند يكسانند، مهمترين دعوت انبياء بسوي علم و دانش بوده به طوري كه رسول الله (ص) فرموده اند: (بالتعليم ارسلت) يعني من براي تعليم فرستاده شده ام و بايد دانست علم در آيات قرآن به معني داشتن يك سري اصطلاحات و الفاظ نيست بلكه منظور از علم آن معرفت و آگاهي خاصي است كه انسان را به اطاعت پروردگار و ترس و اميد از خدا دعوت مي كند. اگر در يك قلب تربيت شده اين علم وارد بشود عطرش عالم را مي گيرد و همه استعدادها در پرتو آن شكوفا مي شود و جامعه به سوي اصلاح و كمال حركت مي نمايد. و چنين علمي در پرتو تربيت قرآني ميسر مي گردد تربيتي كه نور علم را در وجود انسان جلوه گر مي سازد.
برآيند تربيت قرآني اين است كه:
1- تربيت يافته گان با تقوا و خدا ترس باشند.
2- تربيت يافته گان خادم اسلام و قرآن و مردم باشند.
3- تربيت يافته گان برنامه دار و هدفمند به سوي سعادت جامعه حركت كنند.
4- تربيت يافته گان موجبات رشد و ارتقاء مقام انساني را براي مردم فراهم كنند.
5- تربيت يافته گان نه خود و نه ديگران را بنده طاغوت نكنند.
6- تربيت يافته گان نيازهاي زمانه و علوم مربوط به آن را براي خدا فرا گيرند و به كار بندند.

ويژگي هاي يك معلم خوب:
با بررسي آيات و روايات و كلمات بزرگان دين ويژگي هائي كه مي تواند ارزشمندي و خوبي يك معلم را نمايان سازد احصاء نموده ايم كه به ترتيب عبارتند از:
1- اخلاص در نيت و عمل: ريشه اساسي اخلاص در نيت و عمل همان تصفيه و تزكيه و پالايش در ون باطن از همه ي آلودگي هاست.
2- تقيد به عمل صالح: امام صادق (ع) مي فرمايد: (كونوا دعاه الناس باعمالكم و لا تكونوا دعاه بالسنتكم)، امام صادق همچنين مي فرمايند: اثر تعليم معلم بدون عمل صالح را به باراني تشبيه مي كند كه روي صخره مي ريزد و بر روي آن مي لغزد و تأثيري ندارد.
3- حسن خلق و فروتني: امام صادق (ع) فرموده اند: (رأس العلم التواضع)
4- علو همت و عفت نفس: رسول الله فرموده اند: (الفقها امناء الرسل)
5- عالم به مقتضيات زمان: بچه هاي ما در هر زماني موافق آن زمان بايد تربيت شوند.
6- توجه به مسوليت معلمي و احساس مسئوليت (احساس بعثت) در همه حالات و زمان ها.
7- ايجاد زمينه براي شكوفائي و رشد تفكر و تعقل و معنويت در متربيان.

منابع :
قرآن كريم
نهج الفصاحه
امام خميني، روح الله، صحيفه نور، مجلدات 5 تا 17، چاپ موسسه تنظيم و نشر آثار امام، تهران
حجتي، محمدباقر، آداب تعليم و تعلم در اسلام، چاپ اميركبير، تهران
رشيدپور، مجيد، چگونه بايد تربيت كرد، تهران، انتشارات انجمن اولياء و مربيان
شهيدي، سيد جعفر، ترجمه نهج البلاغه، كلمات قصار امير المومنين علي (ع)
طباطبائي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، تهران، بنياد علمي فرهنگي علامه طباطبائي، چاپ پنجم، 76
ظهيري، احمد تعليم و تربيت از ديدگاه شهيد ثاني و امام خميني، چاپ قم
كليني، يعقوب، اصول كافي، جلد يك، باب فضل علم، قم
مجلسي، محمدباقر، بحارالاوار، بيروت، دار الاحياء التراث العربي، چاپ سوم
مطهري، مرتضي، 1378، تعليم و تربيت در اسلام، چاپ صدرا، تهران .
مجموعه مقالات كنگره بررسي انديشه و آثار تربيتي حضرت امام خميني، اثر موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، تهران
مكارم شيرازي، ناصر، 1374، تفسير نمونه، تهران، دارالكتاب الاسلاميه
محمدي ري شهري، 1379، ميزان الحكمه، ترجمه حميدرضا شيخي، نشر دارالحديث، قم، چاپ سوم.
منبع: نشريه كوثر، شماره 32

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <br><a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
2 + 7 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .