شفاعت در قرآن

اگر بخواهيم به نتيجه‏اى درست در مورد شفاعت از ديدگاه قرآن كريم برسيم، بايد مجموع آيات مربوط به آن را بررسى كنيم. استناد به بعضى آيات و ناديده گرفتن برخى ديگر، منجر به فهم نادرست و برداشت غيرقابل اعتماد است.
به عنوان مثال آيا درست است با استناد به آيه «اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها»؛ «خداست كه جان‏ها را هنگام مرگشان مى‏گيرد»: زمر (39)، آيه 42. نقش ملك الموت (عزرائيل) را در قبض ارواح منكر شويم و آيه «قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِى وُكِّلَ بِكُمْ»؛ «بگو: فرشته مرگ كه بر شما گماشته شده، جان شما را مى‏گيرد»: سجده (32)، آيه 11. را فراموش كنيم؟
مجموع آيات قرآن در زمينه شفاعت - به معناى واسطه شدن در رسيدن فيض الهى به مخلوقات - سه دسته است.

آيات شفاعت:
دسته اوّل: آياتى كه شفاعت را فقط از آنِ خدا دانسته است: «قُلْ لِلَّهِ الشَّفاعَةُ جَمِيعاً»؛ زمر (39)، آيه 44. «بگو تمام شفاعت يكسره براى خدا است».
دسته دوّم: آياتى كه به كلى شفاعت را نفى مى‏كند: «يَوْمٌ لا بَيْعٌ فِيهِ وَ لا خُلَّةٌ وَ لا شَفاعَةٌ»؛ بقره (2)، آيه 254. .
دسته سوّم: آياتى كه شفاعت غير خدا را، مشروط به اذن خدا مى‏داند: «يَوْمَئِذٍ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ إِلاَّ مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلاً»؛ طه (20)، آيه 109. «در آن روز شفاعت كسى سود نمى‏بخشد، مگر آن كس كه خداى رحمان به او اذن ذهد و سخن او را بپسندد».
1
شفاعت و توحيد افعالى‏
اگر مجموع اين آيات با هم در نظر گرفته شود، مفاد آن اثبات شفاعت و تبيين آن، بر اساس «توحيد افعالى» است.
بنابر توحيد افعالى، جهان هستى - با نظام علّت و معلولى‏اش - اثر و فعل خداوند و قائم به اراده و قدرت او است. همچنان كه اصل وجود و هستى علّت‏ها و اسباب از خدا است؛ هرگونه سبب بودن و تأثيرگذارى‏شان نيز از او است. در حقيقت، علت‏هاى مادى و معنوى، واسطه‏هاى فيض الهى‏اند و فاعليت آنها، در طول فاعليت خداوند است. بر اين اساس قبض روح، كار ملك الموت است؛ اما در عين حال او واسطه است و بدون اراده و قدرت الهى كارى انجام نمى‏دهد و كار او به «اللَّه» نسبت داده مى‏شود.
آيات مربوط به شفاعت نيز، بيانگر سه نتيجه به دست آمده از توحيد افعالى است:
دسته اوّل، بيانگر اين است كه شفاعت يكسره و به تمامى متعلق به خدا است؛ چون شفاعت‏كننده‏اى بدون اراده و مشيت خداوند، قدرت بر هيچ تأثيرى ندارد.
دسته دوم - به قرينه آيات دسته اول و سوم - نفى شفاعت به غير اذن خداوند و به صورت استقلالى است. مفاد آيات، اين است كه اسباب و وسايط با قطع نظر از اراده و مشيت الهى، هيچ گونه تأثيرى ندارند.
دسته سوم، اثبات‏كننده شفاعت براى غير خدا و تأثير گذارى آنان به اذن و اراده و مشيت خداوند است. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 2/500014)