قرآن و علوم

يکي از پيش‌فرض‌هاي دکتر سها در کتاب «نقد قرآن» آن است که بر اساس آيات و احاديث بايد همه علوم در قرآن وجود داشته باشد و حال که چنين نيست قرآن ناقص است1 و نتيجه‌گيري که ايشان در بخش ديگري از اين مطلب مي‌کنند آن است که مسلمانان مي‌پندارند در قرآن همه چيز هست و همين مطلب موجب عقب‌ماندگي مسلمانان از علوم روز شده است.
دکتر سها مي‌نويسد: «اعتقاد به همه چيز داشتن اسلام، آزادي استفاده از دانش و تجربيات بشري و آزادي عمل را از مسلمانان مي‌گيرد. قرآن ادعا مي‌کند که شامل همه چيز است:
ـ (وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْ‏ءٍ( (نحل/ 89)
ترجمه: ما بر تو کتابي نازل کرديم که بيان کننده‌ي همه چيز است.

ـ عن النبي: ... وانزل علي القرآن فيه تبيان کل شيء (تفسير طبري 15/ 8).
ترجمه: بر من قرآن نازل شد که در آن بيان همه چيز هست.

ـ عن النبي: من ابتغي العلم من غيره اضله الله (تفسير عياشي 1/ 6).
ترجمه: کسي که براي علم به غير قرآن رجوع کند خدا او را گمراه مي‌کند.
(يعني همه‌ي علوم در اسلام هست).

ـ قال الصادق (جعفر بن محمد): ان الله انزل في القرآن تبيان کل شيء، حتي والله ما ترک شيئا يحتاج العباد اليه الا بينه للناس (تفسير قمي، 745).
ترجمه: امام صادق: خداوند در قرآن بيان همه چيز را نازل کرده است. حتي به خدا سوگند چيزي که مردم به آن احتياج داشته باشند را ترک نکرده است.

بنابراين بر اساس قرآن و سنت، مسلمانان بر اين باورند که اسلام همه چيز دارد و پاسخگوي تمام نيازهاي آنان است. علاوه بر قرآن، تقريباً هر آنچه پيامبر گفته يا انجام داده جزو سنت شده است از رفتار خصوصي جنسي او با زنانش تا نحوه دستشويي رفتن وي و... همگي جزو اسلام محسوب مي‌شوند. بهر روي مسلمين از آغاز تاکنون بر اين تصورند که در امور خصوصي، پاکيزگي و حتي پزشکي، تربيتي، اجتماعي، سياسي، قضايي، اقتصادي و اخلاقي نيازي به غير قرآن ندارند. بر اساس اين اعتقاد بود که مسلمانان در طي جنگ‌هاي مسلمان‌سازي، تمامي مظاهر تمدن و فرهنگ ملل مغلوب را نابود مي‌کردند.
اين باور که جواب همه‌ي نيازهاي بشر در اسلام هست يک فاجعه‌ي بزرگ است و يک عامل اساسي در عقب‌افتادگي مسلمانان است چون آزادي جستجو و عمل را از مسلمانان مي‌گيرد و موجب مي‌شود مسلمانان از دانش بشري در اداره‌ي حکومت و امور زندگي‌شان محروم شوند. مسلمانان به جاي اينکه براي امور اجتماعي، تربيتي، سياسي، اقتصادي، حقوقي و قضايي به کتب علمي مراجعه کنند به کتب ديني نوشته شده در 1400 سال پيش مراجعه مي‌کنند. اين يعني سلب آزادي عقلي و عملي و رکود و سکون»2.

پرسش‌ها و پيش‌فرض‌ها:
1ـ بر اساس آيات و احاديث همه چيز در قرآن وجود دارد.
2ـ مسلمانان اين اعتقاد را قبول دارند.
3ـ اين اعتقاد موجب عقب‌ماندگي مسلمانان شده است.
4ـ در قرآن همه چيز وجود ندارد و اين نقص قرآن است.

پاسخ اجمالي
در مورد قلمرو قرآن سه ديدگاه حداقلي ـ حداکثري و ميانه وجود دارد که دکتر سها ديدگاه حداکثري (وجود همه جزئيات علوم در قرآن) را پذيرفته و گمان کرده که اين ديدگاه آيات و روايات و عموم مسلمانان است. در حالي که بعد از بررسي روشن مي‌شود که ديدگاه حداقلي (عدم وجود علوم در قرآن) و ديدگاه حداکثري توسط برخي افراد نادر در طول تاريخ اسلام مطرح شده و مورد اشکال واقع شده و ردّ شده است. بنابراين ديدگاه ميانه (وجود اشارات کلي علمي در قرآن در راستاي هدايت و عدم ذکر جزئيات آنها) مورد قبول است که با هدف قرآن سازگارتر است پس اولاً پيش‌فرض دکتر سها مردود است و ثانياً نبودن همه جزئيات علوم در قرآن عيب و نقص قرآن نيست چون قرآن همچون قانون اساسي است که لازم نيست همه جزئيات در آن ذکر شود و هدف قرآن هدايت است و هرچه در راستاي هدايت است آورده است آن هم به صورت کلي (حتي در مورد نماز و مانند آن نيز همه جزئيات ذکر نشده است) و ثالثاً عقب‌ماندگي مسلمانان ربطي به اين مطلب ندارد چون اگر عموم مسلمانان ميدانند که همه جزئيات علوم در قرآن نيست و قرآن و احاديث تشويق به علوم ديني و غير ديني مي‌کند3 بلکه عقب‌ماندگي مسلمانان ريشه در استبداد حکام و استعمار و... دارد.

پاسخ تفصيلي

در مورد قلمرو قرآن (وجود همه جزئيات علوم بشري در قرآن) و عدم آن سه ديدگاه در طول تاريخ اسلام وجود داشته است که بررسي آنها مي‌تواند پاسخ‌گويي اکثر سؤالات دکتر سها باشد.

الف: ديدگاه حداکثري:
بر اساس اين ديدگاه همه جزئيات علوم در قرآن وجود دارد. همان طور که گذشت سرچشمه اين ديدگاه در سخنان غزالي (م 505ق) مشاهده شد4 و مورد مخالفت شاطبي و برخي صاحب‌نظران در طول تاريخ قرار گرفته است. طرفداران اين ديدگاه به برخي آيات و احاديث استدلال کرده‌اند که در ادامه به بررسي و نقد آن‌ها خواهيم پرداخت تا روشن شود که اين مطلب صحيح نيست.

ب: ديدگاه حداقلي:

بر اساس اين ديدگاه قرآن و علم تقريباً از هم‌ديگر جدا هستند. به عبارت ديگر قرآن به مسائل اخروي مي‌پردازد و مسائل دنيوي را به مردم واگذار کرده است همان طور که گذشت سرچشمه اين ديدگاه را مي‌توانيم در سخنان شاطبي (م 790ق) يافت که در مخالفت با ديدگاه غزالي بيان کرده است. «قرآن براي بيان احکام آخرت و مسائل جنبي آن آمده است».5
البته چهره جديدي از اين ديدگاه را در سخنان کساني مي‌‌يابيم که مي‌گويند: قرآن فقط مثال‌هاي علمي زده است.
بررسي: اين ديدگاه ذيل مباحث رابطه قرآن و علم بررسي شد و روشن گرديد که قرآن کريم در موارد متعددي به مباحث علوم طبيعي و علوم انساني پرداخته است و گزاره‌هاي علمي قرآن در موارد متعددي گزارش و اخبار از جهان طبيعت (مثل حرکت خورشيد، نيروي جاذبه و ...) است.
همان‌طور که قرآن در زمينه تربيت، اقتصاد، سياست، مديريت، حقوق،‌مسائل اجتماعي و جامعه‌شناختي و ... مطالب ارزنده‌اي دارد که در عصر حاضر نيز مورد توجه دانشمندان اين علوم است و گاهي در حد نظريه‌پردازي و اعجاز علمي مطرح مي‌شود و مباني و اهداف علوم انساني را جهت‌دهي مي‌کند.
بنابراين نمي‌توان گفت قرآن با علوم رابطه ندارد يا رابطه آن حداقلي و در حد مثال‌هاي علمي است.

ج: ديدگاه ميانه
بر اساس اين ديدگاه قرآن و علوم رابطه سازگارانه دارند و بيش از دو هزار آيه قرآن به مسائل علمي پرداخته است و در موارد متعددي به اهداف و مباني و روش‌هاي علوم انساني و اخبار علوم طبيعي اشاره کرده است که در حد شگفتي و اعجاز علمي يا نظريه‌پردازي‌هاي علمي مطرح مي‌شود که همگي اين مطالب در راستاي هدايت انسان، خداشناسي و معادشناسي است اما اين گونه نيست که همه جزئيات علوم در قرآن بيان شده باشد چرا که هدف قرآن هدايت انسان است و کتاب شيمي و فيزيک و ... نيست.
بنابراين با ردّ ديدگاه حداکثري و حداقلي، ديدگاه ميانه باقي مي‌ماند که مطلوب است و با آيات قرآن سازگاري مي‌نمايد.

آيا همه علوم بشري در قرآن وجود دارد؟
الف. دلايل موافقان:
1. ظاهر آيات قرآن، دلالت بر اين دارد که همه چيز در قرآن هست، مانند آية (وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍ إِلَّا فِي کتَابٍ مُبِينٍ)؛6 «و هيچ تر و هيچ خشکى نيست، جز اين‏که در کتاب روشنگر (علم خدا ثبت) است».
در آيه‌اي ديگر چنين آمده است: (وَنَزَّلْنَا عَلَيْک الْکتَابَ تِبْيَاناً لِکلِّ شَيْ‏ءٍ)؛7 «و کتاب (قرآن) را بر تو فرو فرستاديم که بيانگر هر چيز (از کليات دين) و رهنمود و رحمت و مژده‏اى براى مسلمانان است».
و درآيه‌اي ديگر آمده است: (مَا فَرَّطْنَا فِي الْکتَابِ مِن شَيْ‏ءٍ)8 «هيچ چيزي در کتاب فروگذار نکرديم».
قرآن وجود کتبي جهان تکوين و خلاصه‌اي از اسرار آفرينش است، پس همة علوم در قرآن وجود دارد و از آن الهام گرفته است حتي مسائل فيزيک، شيمي و رياضي در قرآن هست و اگر ما نتوانيم آنها را پيدا کنيم، علتش اين است که عقل ما، از درک و استخراج آن‌ها قاصر است و در آينده بشريت پيشرفت مي‌کند و همة مسائل را از قرآن به دست مي‌آورد.
مرحوم فيض کاشاني، در استدلال به آية دوم، اين طور مي‌فرمايد: «علوم انسان دو گونه است: اول، علوم مستفاد از حس که به وسيلة تجربه و حواس، به دست من آ‌يد و اين علوم متغيّر، فاسد شدني، محصور و متناهي است و بيشتر علوم اين گونه است.
دوم، علومي که از مبادي، اسباب و غايات به صورت علوم واحد کلي بسيط، بر وجه عقلي و غير متغير به دست مي‌آيد و آن علم به مسبب الاسباب است، اين علم ضروري، کلي و محيط به امور و احوال است و شک، تغيير و غلط در آن نيست و اين علم مانند دانش خدا، به اشيا، علم ملائکه، انبياء و اوصياست که به احوال موجودات، در گذشته و آينده آگاهي دارند و هر کس خدا را، با اوصاف کمال بشناسد پس علم او، محيط به همة امور و احوال است و هر کس کيفيت اين علم را بداند، معناي آية «تبياناً لکل شيء» را مي‌فهمد و متوجه مي‌گردد که همة علوم و معاني، در قرآن هست و هر امري خودش يا مقومات، اسباب، مبادي و غايات آن در قرآن وجود دارد».9
بعضي اين طور استشهاد مي‌کنند که: بعد از جملة «لکل شيء» در آية شريفه آمده است: «هديً و رحمةً»؛ پس معلوم مي‌شود که هدايت قرآن غير از بيان همه چيز است. از اين رو نمي‌توان گفت بيان همه چيز، عبارت است از بيانات تربيتي و هدايتي قرآن که براي بشر آورده است.
اين امر (وجود همة علوم دنيايي، علوم بشري و معارف ديني در قرآن) در تفسير «مجمع البيان»10 به عنوان يک احتمال ذکر شده است.
جلال الدين سيوطي در «الاتقان» نيز، همين مطلب را همين ديدگاه را انتخاب کرده و به آيات فوق الذکر استشهاد نموده است.11
غزالي در «احياء العلوم» نيز مي‌گويد: «پس علوم،‌ همة آنها در افعال و صفات خدا داخل است و خداوند در قرآن، افعال، ذات و صفات خود را توضيح مي‌دهد و اين علوم بي‌نهايت است و در قرآن به اصول و کليات (مجامع) آنها، اشاره شده است».12

2. دليل دوم، بر اينکه تمام معارف بشري، در قرآن وجود دارد، آياتي است که اشاره به علوم مختلف مي‌کند براي مثال به چند مورد اشاره مي‌کنيم:
علوم رياضي، قال الله تعالي: (وَإِن کانَ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنَا بِهَا وَکفَى‏ بِنَا حَاسِبِينَ)13؛ چون در آيه از حساب و اندازه، سخن گفته است، پس اشاره به علوم رياضي دارد.
علوم ماشين‌سازي و ميکروب‌شناسي، قال الله تعالي: (وَالْخَيْلَ وَالْبِغَالَ وَالْحَمِيرَ لِتَرْکبُوهَا وَزِينَةً وَيَخْلُقُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ)؛14 چون در آيه اشاره به خلق وسايل نقليه مي‌کند که اعراب آن زمان اطلاعي نداشتند، پس منظور وسايل نقليه جديد، ماشين، هواپيما و ... است و شايد اشاره به خلق ميکروب‌ها و ويروس‌ها است که در آن زمان مردم از آن‌ها اطلاعي نداشته‌اند.
علوم شيمي، از آيات مربوط به حضرت ابراهيم( که چهار مرغ را، ذبح کرد و بر سر چهار کوه گذارد، استفاده مي‌شود که اجزاي موجودات و ترکيبات آنها، مورد توجه قرآن بوده و علم جديد، اين تجزيه و ترکيب‌ها را شيمي مي‌نامد.
علم هندسه، از آية شريفة (رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ)15 به دست مي‌آيد؛ زيرا اين آيه دليل بر اين است که خداوند،‌ به درجات توجه داشته و با توجه به اينکه «رفيع» به حساب ابجد 360 مي‌شود و «درجات» هم، اشاره به درجه است و محيط دايره هم 360 درجه است، پس اين آيه، شايد اشاره به علم هندسه داشته باشد.16
بنابراين، هر چند قرآن فرمول‌هاي شيمي، هندسه و ... را بيان نمي‌کند، اما گاهي به يک مورد در آيه‌اي اشاره‌ مي‌کند که ده ها فرمول، احتياج دارد.
غزالي در کتاب «جواهر القرآن»، بر اين مطلب اصرار مي‌ورزد و مثال‌هاي فراوان مي‌زند که علوم مختلف، از قرآن نشأت گرفته است.او بعد از اينکه بيان مي‌کند «تمام علوم ديني و علوم وابسته به آنها (مانند لغت، نحو، قرائات،‌ علم مخارج حروف، علم تفسير، علم قصص اولين، علم کلام، علم فقه، علم اصول فقه و ...) از قرآن منشأ گرفته است، ‌معتقد مي‌شود که ساير علوم نيز، همه از قرآن شروع مي‌شود مانند: علم طب، نجوم، علم هيئت، بدن حيوان و تشريح اعضا، علم سحر، طلسمات و ... .
آن گاه مي‌گويد: «اين علوم (آنچه شمرديم و نشمرديم) اوائل و اصول آنها، از قرآن است و براي منشأ علم طب آية (وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ)17 را که خداوند از زبان حضرت ابراهيم(ع) نقل مي‌فرمايد، مورد استناد قرار مي‌دهد و معتقد است که اين فعل واحد را کسي نمي‌شناسد، ‌مگر آن که علم پزشکي را کامل بداند و ... .18
دکتر ذهبي نيز، در کتاب «التفسير والمفسرون» مثال‌هاي زيادي از ادعاي کساني که معتقدند، همة علوم در قرآن، يا از قرآن است آورده است. مانند: علم طب، جدل، هيئت، هندسه، جبر، مقابله و ... براي هر مورد نيز، آياتي ذکر مي‌کند.19

3. دليل سوم، بر وجود همة علوم در قرآن رواياتي است که در اين زمينه وارد شده و مؤيد عموميت مستفاد،‌از ظاهر آيات است و به علاوه ائمه( در مورد علوم مختلف (مانند: پزشکي، فضايي و ...) سخن گفته‌اند و سپس فرموده‌اند که تمام علوم ما، از قرآن است. بر اين اساس معلوم مي‌گردد که علوم مختلف، در قرآن وجود دارد لکن افراد خاصي از آن مطّلع هستند، براي مثال به چند روايت اشاره مي‌کنيم:
عن الباقر(: ان الله تبارک و تعالي لم يدع شيئاً تحتاج اليه الامة الانزله في کتابه و بيّنة لرسوله؛20 «خداوند تبارک و تعالي هيچ چيزي را که مسلمانان، به آن محتاج باشند، فروگذار نکرده است و آنها را در قرآن، نازل فرموده و براي پيامبر( بيان کرده است»».
عن ابي عبدالله(: انّي لاعلم ما في السموات وما في الارض واعلم ما في الجنة واعلم ما في النار واعلم ما کان وما يکون قال: ثم مکث هنيئة فرأي ان ذلک کبر علي من سمعه منه فقال: علمت ذلک من کتاب الله عزّوجلّ انّ الله عزّوجلّ يقول: فيه تبيان کل شيء؛21 «به درستي که من هر چه در آسمان‌ها و زمين است مي‌دانم، هر چه در بهشت و جهنم است مي‌دانم، هر چه واقع شده يا مي شود مي‌دانم، سپس کمي مکث فرمود و ملاحظه کرد که اين مطلب براي شنوندگان دشوار آمده پس فرمودند: اين مطالب را از قرآن، مي‌دانم که خداوند مي‌فرمايد: قرآن بيان کنندة همه چيز است».

4. دليل ديگر، ‌بر وجود همة‌علوم در قرآن، مسألة بطون قرآن است.
در بسياري از روايات اسلامي، به بطون قرآن و اينکه هر آية يک بطن دارد اشاره شده است.22 پس اين اعجاز قرآن است که از يک آيه،‌ هر کس يک مطلب مي‌فهمد و به بطن آن آگاهي مي‌يابد و عارف، فقيه، فيلسوف، فيزيکدان و ... هر کدام برداشت جداگانه‌، از آيه‌هاي قرآن دارند و هر کدام از يک آيه، چيزي متوجه مي‌شوند که ديگران از آن غفلت مي‌کنند.
پس هيچ کدام نبايد برداشت ديگري را رد کند. زيرا اگر فيلسوف هم يک فيزيکدان بود مثل او برداشت مي‌کرد.
به اين مطلب غزالي در «احياء العلوم» استشهاد کرده و تعداد علوم قرآن را، تا هفتاد و هفت هزار و دويست علم ذکر کرده است و بعد مي‌گويد: «اين عدد چهار برابر مي‌شود، چون هر کلمه ظاهر و باطن دارد و حد و مطلع دارد».23
ب. دلايل مخالفان:

اول. قرآن کتاب هدايت اخلاقي، تربيتي و ديني است و نازل شده است تا انسان‌ها را به سوي فضيلت‌ها و خداشناسي هدايت کند، تا از خرافه پرستي دور شوند و حقوق (افراد، خانواده و اجتماع) را به صورت کلي بيان کرده، تا مردم با رعايت احکام الهي، زندگي سالم داشته باشند و بر جهان شناسي و معرفت طبيعت، تکيه مي‌کند،‌ تا رابطة انسان و جهان با خدا روشن شود و مردم معرفت بهتري نسبت به خدا پيدا کنند.
بنابراين ضرورتي ندارد که قرآن، همة مسائل علوم تجربي، عقلي و نقلي را با تفصيلات و فرمول‌هاي آن‌ها، بيان کرده باشد، بلکه اشاراتي به آيات الهي، ‌در زمين و آسمان‌ براي سير در ملکوت و تفکر در صنع الهي دارد، تا به هدف تربيت و تزکية انسان‌ها، نايل شود و بعيد نيست منظور از بيان همه چيز در قرآن، مسائل ديني و هدايتي مردم باشد همان طور که بعضي از مفسرين هم گفته‌اند.24
خلاصة کلام اينکه هدف قرآن، ‌تربيت معنوي انسان است و در اين راه، لازم نيست همة معارف تجربي و غير تجربي را براي بشر بيان کند؛ چون انسان عقل و احساس دارد و خود مي‌تواند،‌مسائل تجربي و علوم را، به دست آورد. به علاوه اين علوم، لازمة لاينفک تربيت معنوي انسان نيست.
يکي از اساتيد صاحب نظر مي‌فرمايد: «لازم نيست قرآن در يک مسئلة علمي، حتماً نظريه داده باشد، زيرا قرآن در صدد و در جايگاه حل مسائل علمي نيست. البته آنچه فرموده باشد حق است و اگر اشاره‌اي به نکته‌اي علمي داشته باشد و به راستي لفظ قرآن، بر آن دلالت کند حق است و جاي هيچ حرفي نيست».25

دوم. ظهور آياتي که دلالت بر اين دارد که همه چيز، در قرآن است قابل اخذ نيست. يعني، نمي‌توان عموميت آنها را پذيرفت که بگوييم همة علوم بشري و همة معارف ديني با هم و به صورت مفصل، در قرآن موجود است و براي رفع اين ظهور، سه شاهد داريم:

الف. اين ظهور خلاف بداهت است؛ چون بسياري از مسائل علوم جديد مانند: فرمول‌هاي شيمي، فيزيک و رياضي در ظواهر قرآن، موجود نيست و اين مطلب را هر کس که يک بار، قرآن را با دقت مطالعه کند، ‌متوجه مي‌شود (البته مسئلة بطون قرآن و علم ائمه( بحث ديگري است که مستقلاً به آن اشاره مي‌کنيم).

ب. بعضي از مفسران قرآن، صريحاً اين ظهور را، انکار کرده‌اند و جالب اينکه در ميان اين مفسران کساني به چشم مي‌خورند که از سردمداران تفسير علمي قرآن هستند.
براي مثال: سيد محمد رشيد رضا، در ذيل آية شريفة (مَا فَرَّطْنَا فِي الْکتَابِ مِن شَيْ‏ءٍ(26 مي‌گويد: «اگر مراد از کتاب، علم الهي، يا لوح محفوظ باشد، پس عموميت آيه به ظاهرش محفوظ است (يعني تمام چيزها و امور دين و دنيا در علم الهي موجود است)؛ اما اگر منظور از کتاب، ‌قرآن باشد «شيء» منظور، موضوع ديني است و آن هدايت الهي است. پس همه چيز که مربوط به اقسام هدايت است، در قرآن بيان شده است و اين قول را که بعضي مي‌گويند قرآن تمام علوم موجودات را، در بر دارد کسي از صحابه و علماي تابعين و غير آنها نگفته است و هيچ کس آن را قبول نمي‌کند، مگر کسي که قائل شود هر چه در کتاب‌هاي گذشتگان است حق است، اگر چه مخالف عقل، نقل و لغت باشد».27
طنطاوي در تفسير خود «لکل شيء» را امور ديني (که گاهي به طور تفصيل اجمال ذکر شده) مي‌داند.28
ابواسحاق ابراهيم بن مسوي الشاطبي (790 ق) در کتاب «الموافقات»، ظهور آيات را شديداً انکار مي‌کند29 و دکتر ذهبي نيز، در «التفسير والمفسرون»، با او همراهي مي‌نمايد.

ج. در مورد کتاب، در آيات شريفه، چند احتمال ذکر شده است که يکي از آنها اين است که منظور قرآن باشد. پس به طور قطع نمي‌توان گفت که قرآن کريم مي‌فرمايد‌ همة چيزها، علوم و معارف ديني و دنيايي، در قرآن موجود است (بلي اين يکي از احتمالات در مورد آية شريفه است، ولي چون اين ظهور، مخالف عقل است آن را کنار مي‌گذاريم) و اما احتمالاتي که مفسرين در مورد کتاب در آيات شريفه داده‌اند عبارت است از:
1. منظور از کتاب، قرآن کريم باشد؛ پس همة امور دين و دنيا در قرآن موجود است يا اينکه منظور از کتاب، قرآن کريم باشد اما فقط امور شرعي و ديني در قرآن موجود است،‌ چنانچه در تفسير «مجمع البيان»30، «کشاف»31 و«الميزان»32 آمده است.

2. منظور کتابي است که نزد خداست و همة امور گذشته و آينده را، در بردارد و آن لوح محفوظ است، همان طور که در بعضي از تفاسير شيعه33 و اهل سنت، به آن تصريح کرده‌اند.34

3. منظور از کتاب، در آية شريفة (مَا فَرَّطْنَا فِي الْکتَابِ مِن شَيْ‏ءٍ( اجل باشد، يعني هيچ چيزي را ترک نکرديم، مگر آنکه مرگ او را واجب ساختيم35 و چنين احتمالي را نيز در آية شريفة (وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍ إِلَّا فِي کتَابٍ مُبِينٍ( داده‌اند36 و «مجمع البيان» غير آن احتمال را ذکر نکرده‌ است.

4. منظور از کتاب، علم خدا باشد؛ چنانچه بعضي به آن تصريح کرده‌اند (البته شايد منظور از علم خدا، همان لوح محفوظ باشد ولي در بعضي تفاسير جدا شده است).37
5. در بعضي از روايات که در تفسير برهان، آمده است، کتاب راه به امام مبين معنا فرموده‌اند.38

سوم: در مورد آيات قرآن که اشاراتي به علوم طبيعي، تجربي و شناخت طبيعت دارد، ‌آيا هدف آن بيان کشف فرمول‌هاي هندسه و شيمي است؟ يا به طور استطرادي و حاشيه‌اي، اين بحث‌ها را مطرح کرده‌ است؟ در اينجا بسياري معتقدند که ذکر مثال‌هاي علمي در قرآن، موضوعيت ندارد؛ يعني صرف مثال است و هدف، آموزش علوم نيست؛ بلکه مثال را براي هدفي ديگر آورده است.
در اين مورد، چون ما يک بحث مستقل خواهيم داشت، در اينجا از ذکر دلايل و نظرات صرف نظر مي‌کنيم، اما اين مطلب، لازم به ذکر است که آياتي را که براي پيدايش علوم شيمي، ماشين‌سازي و هندسه، استشهاد کرده‌اند دلالت بسيار ضعيفي دارد و يا اصلاً بر موارد فوق دلالت ندارد، براي مثال آية رفيع الدرجات، هيچ ربطي به دايره و 360 درجه بودن آن ندارد و حمل آيات قرآن بدون قرينة عقلي يا نقلي بر يک مطلب تفسير به رأي است. در اين مورد درجات دايره، يک قرارداد و اعتبار رياضي است و آية شريفه هم اشاره‌اي، به دايره ندارد و استفادة عدد 360 از اعداد ابجد، هم بلادليل است و هيچ دليل نقلي يا عقلي نداريم که قرآن بر اساس حروف ابجد، صادر شده باشد.
بلي بعضي آيات قرآن، اشاراتي به علوم دارد و يا حتي تشويق به علم مي‌کند و گاهي ممکن است اشارة قرآن به يک مطلب، موجب توجه انسان به رشتة علمي شده باشد اما اين مطلب غير از اين است که کسي ادعا کند، تمام فرمول‌ها و طرز ساخت ماشين و هواپيما در قرآن آمده است.

چهارم، در مورد بطون قرآن و اينکه آيا منشأ علم ائمه( به تما معارف و علوم گذشته و آينده از طريق قرآن است و با علم به مبادي و مقومات اسباب که فيض کاشاني، در مورد قرآن مطرح مي‌فرموده است؟ به چند صورت مي‌توانيم پاسخ دهيم:
الف. در ضمن احتمالات در تفسير آيات شريفه، بيان کرديم که بعضي کتاب را، به معناي امام يا لوح محفوظ يا علم الهي گرفته‌اند بنابراين تفسير، مسئله حل مي‌شود؛ چون علوم و معارف، نزد امام مبين است، يا همة علوم در علم الهي يا لوح محفوظ است که پيامبر( و امام( از آن اطلاع دارند، بنابراين مسألة وجود جميع علوم در قرآن، مطرح نمي‌شود و اگر در روايات هم اشاره‌اي به کتاب الله (و اينکه منشأ علوم ائمه( از آنجاست) شده است، اشاره به همان لوح محفوظ، يا علم الهي است (که شايد منظور فيض کاشاني هم، همين مطلب باشد) و قرينة جالب اين است که در روايت‌ها کلمة «کتاب الله» (نه کلمة قرآن) آمده بود.

ب. احتمال دارد که علوم ائمه( يا باطن قرآن هم، مربوط به همان چيزي باشد که ظواهر قرآن، مربوط به آن است؛ يعني، در ارتباط با احکام الهي و هدايت الهي باشد، نه اينکه تمام علوم و معارف بشري، مانند: شيمي و فيزيک در باطن قرآن باشد.
اين مطلب از بعضي روايات که در ذيل آيات مورد بحث آورده شده، استثمام مي‌شود؛39 چون در اين روايات، مثال به حلال، حرام و حدود مي‌زنند و سپس «کل مايحتاج اليه الناس» (هر چيزي را که مردم به آن احتياج دارند) را ذکر مي‌کنند، پس ممکن است منظور، احتياجات ديني و هدايتي مردم باشد، هر چند علم پيامبر( و امام( به علوم و معارف بشري، از طريق باطن قرآن يا از ناحية قرآن، يا از ناحية وحي و يا الهام ممکن است؛ اما بحث در اين است که آيا اين آيات دلالت بر اين مطلب دارد يا ندارد؟

ج) ممکن است در اينجا تفصيل قائل شويم؛ يعني بگوييم:
1. ظواهر قرآن که مردم مي‌فهمند، عبارت است از بيان معارف ديني و هر چه که مربوط به هدايت انسان است، پس بيان علوم جديد، با تمام جزئيات آن هدف ظاهر قرآن نيست.
2. اما قرآن (که شامل ظاهر و باطن مي‌باشد) همة علوم و معارف ديني و غير ديني را در بر دارد. اما مخاطب آن پيامبر( و ائمه( هستند و فقط آنها مي‌توانند اين علوم را استخراج کنند. يعني قرآن تبيان همه چيز (علوم ديني و علوم جديد بشري) هست، ولي فقط براي پيامبر و اوصياي اوتبيان است.
در اين مورد، علامه طباطبايي( کلام جالبي دارند: ايشان در ذيل آية شريفة (وَنَزَّلْنَا عَلَيْک الْکتَابَ تِبْيَاناً لِکلِّ شَيْ‏ءٍ(40 مي‌فرمايد: «ظاهراً مراد از کل شيء هر چيزي است که به هدايت مربوط باشد، هر چه که مردم در مورد مبدأ، معاد، اخلاق فاضله، شرايع الهيه، قصص و موعظه‌ها احتياج دارند،‌ قرآن به آن هدايت کرده است و بيان نموده است و ما از ظاهر الفاظ قرآن و مقاصد آن، همين مطلب را متوجه مي‌شويم اما در روايات نقل شده است که در قرآن، علم گذشته و آينده، تا قيامت موجود است و اگر اين روايات صحيح باشد، منظور، از تبيان اعم از دلالت لفظي است، پس شايد اشاراتي از غير طريق دلالت لفظي دارد و اسراري را کشف مي کند که فهم عرفي، به آنها راهي ندارد».41

بنابراين اگر منظور از بطون قرآن و علم ائمه( اين طريق باشد، از محل بحث ما خارج است؛ چون اختلاف در اين بود که آيا همين قرآن موجود، صرف نظر از روايات و بيان پيامبر( و ائمه( ظواهر آن جميع علوم بشري و ديني را در بردارد يا ندارد و اگر شما بگوييد: پيامبر و ائمه( از باطن ورموز قرآن، همة علوم را در مي‌يابند، ربطي به بحث ما ندارد و شايد اين وجه جمع بين دو قول (موافق و مخالف) در اين مسأله باشد؛ به عبارت ديگر اينجا دو بحث است:
نخست اينکه آيا ظاهر قرآن، با همين کلمات و الفاظ و معاني عرفي آن، بر تمام علوم و معارف ديني و بشري مانندشيمي و فيزيک دلالت دارد يا ندارد؟ که البته کسي شک ندارد که چنين دلالتي وجود ندارد.

دوم اينکه آيا قرآن، با توجه به علم پيامبر( و ائمه( و باطن آن و رموز آن دلالت بر جميع معارف ديني و بشري مي‌تواند داشته باشد يا نمي‌تواند داشته باشد. که در اين مورد هم، ‌شکي نيست که اگر روايات وارده در بحث بطون قرآن و علوم ائمه( از طريق قرآن، تمام و صحيح باشد و آنها را بپذيريم42 اين مطلب تمام است، ولي از محل بحث ما خارج است.

پنجم. دليل ديگر بر اينکه نمي‌توان گفت: همة علوم بشري، در قرآن وجود دارد ‌اين است که بر اساس اين قول؛ اشکالات و محذورات متعددي به وجود مي‌آيد که ما به آنها اشاره مي‌کنيم:
الف. تفسير به رأي و تأويل،‌ خطر اين تفکر است؛ چون قرآن در همة مسائل علمي صراحت ندراد و کسي که مي‌گويد همة مسائل در قرآن هست، گاهي ناچار مي‌شود بعضي آيات را تأويل کند و آيات را، از معاني صحيح و روشن خود منحرف نمايد و قرآن را به طور واژگونه تفسير نمايد و قرآن را به طور واژگونه تفسير سازد. در حالي که پيامبر( و ائمه( از تفسير به رأي، نهي کرده‌اند و وعدة آتش به آن داده‌اند43 (که نمونة آن را در تفسير آية «رفيع الدرجات» ديديم).

ب. باعث مي‌شود تا قرآن که کتاب مبين و هدايت است، به صورت يک کتاب مجمل و مبهم و پر از اسرار کشف نشده نشان داده شود؛ زيرا بسياري از علوم و جزئيات آنها در قرآن يافت نمي‌شود. از اين رو بعضي افراد ناچار مي‌شوند، دامنة اسرار را توسعه دهند و کم کم بگويند ظواهر قرآن را ما نمي‌فهميم و براي ما حجت نيست.

ج. تعصب و جمود و تهمت به طرف مقابل، از پيامدهاي اين تفکر است؛ زيرا بسياري از مطالب علمي، در قرآن قابل اثبات نيست‌ از اين جهت بعضي افراد اظهار نظر بي‌دليل مي‌کنند و در مقابل انکار مخالفان به تهمت (عدم ايمان به قرآن، ملحد، معاند و ...) دست يازند.44

د. الفاظ قرآن معاني معيني دارد که در لغت و اصطلاحات شرعي و معاني عرفي مذکور است و اگر بگوييم قرآن بر تمام علوم دلالت دارد، لازم مي‌آيد الفاظي که در عصر نزول نازل شده، معاني جديدي که در نسل‌هاي بعد مي‌آيد (مانند فرمول‌هاي شيمي و فيزيک) را قصد کرده باشد و اين مطلب در نظر هيچ انسان عاقلي، صحيح به نظر نمي‌رسد که اعراب با يک فهم مشخص خطاب به الفاظ معين شوند، ولي معاني هزار سال بعد از آن الفاظ مراد باشد.45

هـ . چون علوم جديد و نظريات علمي، در معرض خطا و تغيير است و هر چند سال که مي‌گذرد يک نظريه، باطل و نظر جديدي ارائه مي‌شود که گاهي اين نظريات با هم تنافي و تضاد دارند و اگر قرآن بر اين نظريات، تطبيق شود و گفته شود که همة علوم در قرآن وجوددارد لازم مي‌آيد که الفاظ و آيات قرآن هم، در معرض اين آفات قرار گيرد؛ در حالي که قرآن از باطل به دور است.46

جمع‌بندي و نتيجه‌گيري
از تمام مطالب گذشته، به اين نتيجه مي‌رسيم که ظاهر آيات قرآن، بر تمام علوم بشري (با تمام فرمول‌ها و جزئيات آن) دلالت ندارد و اگر با توجه به بطون و علم پيامبر( و ائمه( کسي چنين چيزي اثبات کند، از محل بحث ما خارج است و علم آن، مختص به پيامبر( و ائمه( است.
بلي در قرآن، اشاراتي به بعضي از علوم و مطالب علمي شده است که استطرادي و عرضي است و در بحث آينده، اهداف مثال‌هاي علمي قرآن را بررسي خواهيم کرد. ولي همة علوم بالفعل در قرآن مذکور نيست، و اين آيات (مانند آية 89 سورة نحل و 38 و 59 سورة‌انعام) دلالت بر اين مطلب دارد که تمام احتياجات ديني و هدايتي مردم، در قرآن به طور تفصيل يا مجمل ذکر شده است.

نکات تکميلي در پاسخ دکتر سها
1ـ در مورد احاديثي که دکتر سها به آنها استدلال کرده است ذکر اين نکات روشنگر مطلب است.
اولاً روايت پيامبر9 که از طبري نقل کرده‌اند (علي فرض صحت سند آن) مضمون آيه 89 سوره نحل است که جواب آن گذشت که قرينه نقلي و عقلي (لبي) و بداهت حسّي مخالف آن است چون مي‌بينيم که همه جزئيات علوم در ظواهر قرآن نيست.

ثانياً در مورد روايت پيامبر(ص) که از تفسير عياشي نقل شده است (علي فرض صحت سند) الف و لام در کلمه «العلم» اشاره به علم خاص دارد که به قرينه ذيل روايت که ضلالت را مطرح کرده است به علوم مربوط به هدايت اشاره دارد همانطور که برگشت ضمير (غيره) که به قرآن بر مي‌گردد قرينه ديگري است که مقصود از علم علوم ديني مطرح شده در قرآن است که اگر کسي آنها را از غير قرآن بجويد گمراه مي‌شود. پس مقصود روايت جستجوي همه علوم طبيعي و انساني در قرآن نيست.

ثالثاً: در مورد روايت امام صادق7 که از تفسير قمي نقل شده است (علي فرض صحت سند) منظور وجود همه علوم بشري در قرآن نيست چون که کلمه «العباد» و تبيان کل شيء بودن قرآن دو قرينه براي آن است که مقصود مطالب مطرح شده در راستاي هدف قرآن (علوم هدايتي) و مطالب مورد نياز مردم با توجه به بنده بودن آنها (عباد) است و اصولاً ظاهر روايت که همه چيز و همه علوم در قرآن باشد قابل اخذ نيست چون که مخالف بداهت حسّي است که همه اين مطالب در ظواهر قرآن نيست.

2ـ اينکه دکتر سها گفت توجه به قرآن (و وجود همه چيز در قرآن = علي فرض صحت اين ديدگاه موجب عقب‌ماندگي مسلمانان است صحيح نيست).
جواب نقضي آن است که در چند قرن اوليه صدر اسلام تمدن عظيم اسلامي بر اساس همين قرآن شکل گرفت و اگر قرآن مانع پيشرفت علمي بود نبايد تمدن علمي مسلمانان شکل مي‌گرفت بر ايران و روم پيشي مي‌گرفت. پس بايد علل عقب‌ماندگي مسلمانان در چند قرن اخير را در علل ديگري مثل استعمار و استبداد و.. جستجو کرد.
و جواب حلّي مطلب (اينکه علل پيشرفت و انحطاط مسلمانان چه بوده است) در مبحث بعدي به صورت مفصل خواهد آمد (از جمله: حمله مغول، بي‌لياقتي و استبداد سلاطين مسلمان و استعمار و ...).

منابع
1 . ر.ک: نقد قرآن، ص 47 ـ 48.
2 . نقد قرآن، ص 528 ـ 930.
3 . در اين مورد ذيل مباحث قبلي (قرآن و علم) مطالب مبسوطي بيان شد.
4. ر.ك: جواهر القرآن، فصل چهارم، ص 18 و احياء علوم دين، ج 1، ص 289.
5. ر.ك: الموافقات، ج 2، ص 488.
6. انعام/ 59.
7. نحل/ 89.
8. انعام/ 38.
9. تفسير صافي، فيض کاشاني، ج 1، ص 57.
10. تفسير مجمع البيان، ‌ج 4، ص 289، ذيل آيه شريفه 38 سوره انعام.
11. الاتقان، ج 4، ص 38، چاپ رضي در قم.
12. احياء العلوم، ج 1، ص 289، چاپ دارالمعرفة بيروت.
13. انبياء/ 47.
14. نحل/ 8 .
15. غافر/ 15.
16. رابطة علم و دين،‌ عباسعلي سرفرازي، ص 47 ـ 49، با تلخيص.
17. شعراء/ 80 .
18. کتاب جوهر القرآن، فصل چهارم، ص 18.
19. التفسير والمفسرون، دکتر ذهبي، ‌ج 2، ‌ص 475 ـ 484.
20. تفسير نورالثقلين،‌ ج 3، ص 74.
21. اصول کافي، ج 1، ص 388 حديث دوم (چاپ تهران، دفتر نشر فرهنگ اهل البيت(ع).
22. ميزان الحکمه، ج 8، ص 94 ـ 95.
23. احياء العلوم، ج 1، ص 289، چاپ دارالمعرفة.
24. تفسير مجمع البيان، ج 4، ص 298؛ تفسير کشاف، ج 2، ص 628؛ الميزان، 14، ص 325.
25. معارف قرآن، تأليف استاد مصباح يزدي، ص 229.
26. انعام/ 38.
27. تفسير القرآن الحکيم (معروف به المنار) ج 7،‌ص 395.
28. تفسير الجواهر طنطاوي، ذيل آيه 89 سورة نحل.
29. التفسير والمفسرون، ج 2، ص 489.
30. تفسير الکشاف، ذيل آيه 89 سوره نحل.
31. تفسير الکشاف، ذيل آيه 89 سورة نحل.
32. الميزان، ج 14، ص 325 (چاپ بيروت)؛ نمونه، ج 11، ص 381 (دارالکتاب الاسلاميه).
33. تفسير مجمع البيان، ذيل آيه 38 سورة انعام.
34. تفسير الکشاف زمخشري، ج 2، ص 21 و 31، سوره انعام (چاپ بيروت)؛ تفسير الجواهر، طنطاوي، ج 4، ص 37 (چاپ اسلاميه).
35. تفسير مجمع البيان، ذيل آيه 38 سورة انعام.
36. تفسير مجمع البيان، ذيل آيه 59 سوره انعام.
37. تفسير الکشاف، زمخشري، ج 2، ص 31، ذيل آيه 59 سورة انعام (چاپ بيروت) و تفسير الجواهر، طنطاوي، ج 4، ص 37 (چاپ اسلاميه).
38. تفسير البرهان، ‌ج 1، ص 529.
39. تفسير البرهان، ج 1، ص 524.
40. نحل/ 89 .
41. الميزان،‌ ج 14، ص 325، (چاپ بيروت) با تلخيص.
42. ما در اين جا در صدد بررسي اسناد و متون احاديث، بطون و علم ائمه( نيستيم و به بحث ما هم ربطي ندارد و اين مطلب بايد در جاي خود، بررسي شود و روايات زيادي در اين مورد وارد شده است.
43. تفسير البرهان، ج 1، ص 19؛ سنن ترمذي، ج 5، ص 199.
44. رابطة علم و دين، عباسعلي سرفرازي، ص 49 به بعد.
45. التفسير والمفسرون، ج 2، ص 491، با تلخيص و اضافات.
46. التفسير والمفسرون، ج 2، ص 492، با تلخيص و اضافات.

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <br><a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
1 + 16 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .