مفهوم اعجاز علمی قرآن

مفهوم اعجاز علمي قرآن چيست؟
قرآن كريم كتاب آسماني مسلمانان است كه معجزه جاويدان پيامبر اسلام( به شمار مي‌آيد، و دليل حقانيت پيامبر( و اسلام بوده و هست و در طي چهارده قرن گذشته همگان را به مبارزه‌طلبي فراخوانده كه اگر هر كس مي‌تواند همانند سوره‌اي از آن را بياورد. (بقره/ 23)
ولي تاكنون كسي نتوانسته است به اين مبارزه طلبي قرآن پاسخ دهد. اعجاز قرآن ابعاد و وجوه مختلفي دارد كه يكي از آن‌ها اعجاز علمي قرآن است كه در عصر حاضر مورد توجه ويژه قرآن‌پژوهان و متخصصان علوم طبيعي و انساني قرار گرفته است.1
ولي هنوز در مورد تعريف و چيستي اعجاز علمي، پرسش‌ها و شبهاتي مطرح است كه لازم است مورد مداقه قرار گيرد. اين نوشتار بر آن است كه به اين پرسش‌ها پاسخ دهد. و ديدگاه‌هاي مختلف را مورد آن بررسي كند.

تعريف اعجاز علمي قرآن:
مراد آياتى از قرآن كريم است كه بدين صورت باشد:
1. رازگويى علمى باشد؛ يعنى مطلبى علمى را كه قبل از نزول آيه كسى از آن اطلاع نداشته بيان كند، بطورى كه مدتها بعد از نزول آيه مطلب علمى كشف شود. و اين مسأله علمى طورى باشد كه با وسايل عادى كه در اختيار بشر عصر نزول بوده قابل اكتساب نباشد.

2. اخبار غيبى در مورد وقوع حوادث طبيعى و جريانات تاريخى باشد كه در هنگام نزول آيه كسى از آن اطلاع نداشته و پس از خبر دادن قرآن طبق همان خبر واقع شود. و اين خبر طورى باشد كه بوسيله وسايل عادى قابل پيش بينى نباشد.
پس اگر مطلبى را قرآن خبر داده كه قبلاً در كتاب‌هاى آسمانى گذشته به آن اشاره شده بوده است و يا در مراكز علمى يونان و ايران و ... در لابلاى كتاب‌هاى علمى و آراء دانشمندان آمده است. و يا مطلبى باشد كه طبيعتاً و يا به صورت غريزى قابل فهم بوده است اين امور معجزه علمى محسوب نمى‏شود.2

3. نظام‌هاي علمي قابل استنباط از قرآن نظام سياسي، اقتصادي، تربيتي و ... كه مثل آن عاجز باشند.

4. نقش قرآن در تحول اجتماعي، سياسي، اقتصادي و تربيتي جامعه صدر اسلام و هر جامعه‌اي كه قرآن در آن اجرا مي‌گردد به شرط آن‌كه ديگران به صورت عادي از ايجاد چنين تحوّلي عاجز باشند.
بنابراين اعجاز علمي قرآن را به دو صورت درون متني و يك صورت برون متني و در مجموع به سه گونه مي‌توان تصور كرد:
اول: وجود گزاره‌هاي علمي در قرآن كه شامل اخبار غيبي نسبت به امور طبيعي يا تاريخي باشد و بعد از مدتي كشف و اثبات شود. مثل: خبر قرآن در مورد پيروزي روميان بر ايرانيان (روم/ 2) و يا خبر قرآن در مورد زوجيت عام موجودات (وَمِن كُلِّ شَي‏ءٍ خَلَقْنَا زَوْجَينِ(، (ذاريات/ 49).
اين گونه اعجاز علمي غالباً به صورت تفسير ترتيبي و استخدام علوم در فهم آيات قرآن صورت مي‌گيرد.
دوم: استنباط نظام علمي از قرآن در يك رشته خاص، به صورت تفسير موضوعي و استنباطي انجام مي‌گيرد. براي مثال نظام و مكتب اقتصادي قرآن (شامل: مباني اقتصاد‌ ـ اهداف ـ قلمرو ـ اصول ـ آموزه‌ها و ...) و نيز نظام تربيتي قرآن و نظام سياسي قرآن به صورتي كه دانشمندان مكاتب مادي از آوردن مثل آن نظام‌ عاجز باشند، يعني نظامي كه قرآن ارائه مي‌كند كار آمد‌تر، جامع‌تر و منسجم‌تر است به صورتي كه تمام ابعاد جسمي و روحي بشر را در بر مي‌گيرد و نتايج بهتري در سعادت بشر دارد.
سوم: اعجاز علمي برون متني يعني نقش تاريخي قرآن در تحول مردم از زاويه يك علم خاص مثلاً نقش قرآن در تحول جامعه و عرب جاهلي (با خصوصيات جهل و خرافه پرستي، شرك و دختركشي، انحرافات اخلاقي و جنگ‌طلبي و تعصب و ...) به يك جامعه متمدن در كمتر از دو قرن، يعني نقش قرآن در تحوّل تربيتي، اجتماعي، ‌اقتصادي، سياسي و ... در عينيت جامعه به صورتي كه ديگران از آوردن مثل آن تحوّل در آن مدت كوتاه عاجز باشند.
البته اين گونه از اعجاز علمي قرآن با مطالعه فرهنگ قرآن و فرهنگ عرب جاهلي قبل از اسلام و مطالعه تاريخ مسلمانان و تحليل تحوّلات فرهنگي و علمي آن‌ها به دست مي‌آيد. نكته جالب اين است كه اعجاز علمي قرآن در هر يك از سه گونه فوق قابل طرح و بررسي است و در كتاب‌هايي كه در تاريخچه بحث معرفي كرديم هر كدام به گونه‌اي از اعجاز علمي اشاره كرده‌اند.
البته لازم نيست در زمينه هر علمي هر سه گونه وجود داشته باشد. هر چند كه گونه اول يعني گزاره‌هاي علمي بيش‌تر در علوم طبيعي و دو گونه ديگر بيش‌تر در علوم انساني ادعا شده و كاربرد دارد.
توضيح آن‌كه در قرآن كريم چهار دسته آيات علمي وجود دارد كه فقط يك قسم آن اعجاز علمي است:
اول: اعجازهاي علمي قرآن، يعني رازگويي‌هاي علمي قرآن كه در آيات بصورت واضح آمده است و در زمان نزول آيه كسي از آن اطلاع نداشته، بلكه مدت‌ها بعد از نزول آيه مطلب علمي آن توسط دانشمندان كشف شده است.3
مثل اشاره عملي قرآن به نيروي جاذبه،4 حركت‌هاي خورشيد،5 لقاح ابرها6 و زوجيت عام موجودات7 و مراحل خلقت انسان8 كه قرن‌ها بعد از نزول قرآن بشر به اين مطالب علمي دست يافت. از اين رو برخي مفسران قرآن اين مطالب را اعجازهاي علمي قرآن دانسته‌اند.
البته ادعاهاي ديگري نيز در مورد اعجازهاي علمي قرآن شده است كه مورد نقد قرار گرفته است.9

دوم: اشارات علمي شگفت‌آميز قرآن: برخي آيات قرآن به مطالب علمي و قوانين جهان اشاره مي‌كند كه شگفتي هر خواننده‌اي را بر مي‌انگيزد. اما از آنجا كه اين مطالب به صورت ديدگاه‌هاي غيرمشهور در مراكز علمي، توسط برخي دانشمندان مطرح شده بود، اعجاز علمي قرآن بشمار نمي‌آيد. بلكه نوعي مخالفت با ديدگاه‌ها و نظريه‌هاي مشهور در علوم آن عصر بشمار مي‌آيد كه شگفت‌آور است و دلالت بر عظمت علمي قرآن دارد.
از آن جمله، اشارات قرآن به حركت زمين10 و پيدايش حيات از آب،11 و ممنوعيت آميزش با زنان در حالت عادت ماهيانه،12 ممنوعيت شراب‌خواري13 و ...

سوم: اشارات علمي انديشه‌ساز قرآن: آياتى كه اشاره به آسمان، زمين، انسان، حيوانات و طبيعت مى‏كند و انسان را به تفكر در آنها دعوت مى‏كند و گاهى آنها را نشانه خدا و معاد مى‏شمرد. ولى مطلب شگفت‏آميز يا اعجازآميزى از ظاهر آيات قابل استفاده نيست، اين‌گونه آيات توجه انسان را به نمودهاى آفرينش زيباى الهى جلب مى‏كند و زمينه‏ساز رشد علمى بشر را، بويژه در علوم تجربى، فراهم مى‏سازد.
مثال: (أَفَلاَ ينظُرُونَ إِلَى‏ الْإِبِلِ كَيفَ خُلِقَتْ(14
«و آيا به شتر نظر نمى‏كنند كه چگونه آفريده شده است؟!»
و نيز در آيات 5، 6، 7، 10، 11، 13، 14 / سوره نحل به منافع حيوانات، نزول باران، رويش گياهان رنگارنگ، درياها و كشتى‏رانى در آنها و فوايد غذايى و زيور آلاتى كه از آنها به دست مى‏آيد، به عنوان نشانه‏هايى براى انديشمندان اشاره مى‏كند كه به آفرينشگر جهان پى مى‏برند و سپاسگزارى مى‏كنند.15

چهارم: نظريه‌پردازي‌هاي علمي قرآن (جهت‌دهي به مباني علوم انساني و موضوع سازي براي علوم):
برخي اشارات علمي در قرآن وجود دارد که هنوز به صورت پيشگوئي‌هاي علمي باقي مانده و توسط علوم تجربي اثبات يا نفي نشده است. بلکه دورنماي مثبتي براي آن‌ها وجود دارد که مي‌توان اين ديدگاه‌هاي قرآني را در هر علم به صورت حقايق قرآني و نظريه‌هاي علمي قرآن ارائه کرد.16
و نيز در بسياري از آيات قرآن از مباني و اصول و قوانين سياست، اقتصاد، مديريت و ... مطالبي بيان شده است که مي‌توان از آن‌ها در نظام سازي و جهت دهي به علوم انساني استفاده کرد.17 براي مثال براساس آيات نفي ربا، مي‌توان نظريه اقتصاد بدون ربا را مطرح کرد.

مباني و معيارهاي اعجاز علمي قرآن:
تفسير آيات علمي قرآن گاهي منتهي به اثبات اعجاز علمي قرآن مي‌شود، بنابراين اعجاز علمي زيرمجموعه تفسير علمي قرآن به شمار مي‌آيد و همان مباني و ضوابط تفسير علمي بر آن حاكم است. و از آن رو كه اعجاز علمي قرآن زيرمجموعه مبحث اعجاز قرآن است لازم است ضوابط و معيارهاي اعجاز را نيز دارا باشد. بنابراين لازم است در مورد اعجاز علمي قرآن موارد زير وجود داشته يا رعايت شود:
الف: مباني تفسير علمي شامل مباني عام تفسير مثل امكان و جواز تفسير و عدم تحريف قرآن و مباني خاص تفسير علمي مثل موارد زير مي‌شود:
1ـ قرآن كتاب هدايت است و در صدد بيان همه جزئيات علوم بشري نيست و نبايد انتظار داشته باشيم كه همه جزئيات علوم از ظواهر قرآن استخراج شود.

2ـ قرآن و علم رابطه‌اي سازگارانه دارند بلكه بسياري از يافته‌هاي اطمينان‌آور علمي با آيات قرآن مطابقت دارد.18

3ـ در قرآن آيات علمي وجود دارد كه در بر دارنده اشارات اعجاز آميز علمي و خبرهاي غيبي در مورد علوم است.

4ـ تحدّي و مبارزه‌طلبي قرآن شامل جنبه اعجاز علمي نيز مي‌شود.
ب: معيارهاي تفسير علمي شامل معيارهاي عام تفسير قرآن؛ مثل اين‌كه از روش‌هاي معتبر تفسير استفاده شود و از قرائن معتبر تفسير بهره گرفته شود و تفسير به رأي نشود و مفسّر داراي شرايط، آن را انجام دهد.19
و نيز ضوابط خاص تفسير علمي؛ مثل اين‌كه مفسّر وارد حوزه تفسير علمي و اعجاز علمي قرآن گردد كه با دو حوزه تفسير و علم مربوطه آشنا باشد و نيز از مطالب اطمينان‌آور يا قطعي علمي استفاده كند و از تحميل نظريه‌هاي علمي بر قرآن و استخراج تمام جزئيات علوم از ظواهر بپرهيزد و به دنبال استخدام علوم در فهم و تفسير قرآن باشد.20
ج: ضوابط اعجاز قرآن كه شامل ضوابط عام اعجاز و ضوابط خاص اعجاز علمي مي‌شود. از جمله ضوابط عام اعجاز آن است كه مطلبي خارق عادت (مثل خبر از غيب) باشد كه ديگران از آوردن مثل آن عاجز باشند و مدعي نبوت آن را آورده باشد همان طور كه قرآن را پيامبر اسلام( براي اثبات نبوت خويش ارائه كرد و نيز ضوابط خاص اعجاز علمي، مثل اين‌كه:
1ـ مطلب علمي با ظاهر يا نص آيه سازگار باشد وگرنه تحميل بر قرآن و تفسير به رأي مي‌شود.

2ـ مطلب علمي قابل اطمينان يا قطعي باشد نه نظريه‌ها و تئوري‌هاي علمي، وگرنه صرف احتمال تفسيري است و نمي‌توان به صورت قطعي به قرآن نسبت داد و اعجاز علمي نخواهد بود.

3ـ قبل از قرآن كسي آن مطلب علمي را نگفته باشد وگرنه شگفتي علمي قرآن مي‌شود نه اعجاز علمي.

4ـ در صدر اسلام مردم نتوانند به صورت عادي و با استفاده از ابزارهاي علمي آن عصر آن مطلب را كشف كنند.

5 ـ بعد از قرآن صحت و درستي آن مطلب علمي اثبات شود.21

1. ر.ك: پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 1 و 2، دكتر محمد علي رضايي اصفهاني، و نيز اعجاز التربوي للقرآن، دكتر مصطفي رجب و ...
2. پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، ج 1، ص 85 .
3. نك: پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، محمدعلي رضايي اصفهاني، ص 85 .
4. رعد/ 2 و لقمان/ 10.
5. يس/ 38 و رعد/ 2.
6. حجر/ 12.
7. رعد/ 2 و يس/ 36 و شعراء/ 7.
8. مومنون / 12 ـ 14 و حج / 5 و غافر / 67 و قيامت / 37 ـ 39.
9. ر.ك: پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، از نگارنده.
10. نمل / 89 و ...(صاحب تفسير نمونه اين مطلب را از اعجازهاي علمي قرآن مي‌شمارد، نمونه، ج 15، ص 568 ـ 569)
11. نور / 45 و انبياء / 30 (صاحب التمهيد اين مطلب را از اعجازهاي علمي قرآن بشمار مي‌آورد، التمهيد في علوم القرآن، ج 6، ص 36)
12. ر.ک: بقره / 222 و تفسير نمونه، ج 2، ص 93 ـ 94 و طب در قرآن، ص 50 ـ 51.
13. مائده / 90 ـ 91 و بقره / 219.
14. غاشيه / 17.
15. البته در ميان آيات 5 ـ 17 سوره نحل برخى نكات علمى شگفت‏آور نيز وجود دارد كه اين گونه مطالب به قسم بعدى ملحق مى‏شود.
16. براي مثال: مسأله گسترش جهان در کيهان‌شناسي (وَالسَّماءَ بَنَيْنَاهَا بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ(؛ (ذاريات/ 47)و مسأله موجودات زنده در آسمان‌ها (وَمَا بَثَّ فِيهِمَا مِن دَابَّةٍ(، (شوري/ 29) و نمونه‌هاي ديگر.
17. و نيز براي مثال از جريان طالوت (وَزَادَهُ بَسْطَةً فِي الْعِلْمِ وَالْجِسْمِ(، (بقره/ 247) و از داستان يوسف (إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ( (يوسف/55) و موارد مشابه مي‌توان شرايط مدير را از قرآن استنباط کرد
18. ر.ك: درآمدي بر تفسير علمي قرآن و پژوهشي در اعجاز علمي قرآن، جلد اول، محمد علي رضايي اصفهاني.
19. ر.ك: منطق تفسير قرآن، محمد علي رضايي اصفهاني و روش‌شناسي تفسير قرآن، رجبي و ديگران.
20. ر.ك: درآمدي بر تفسير علمي قرآن، محمد علي رضايي اصفهاني.
21. در اين مورد در مباحث مفهوم‌شناسي اعجاز علمي مطالبي بيان شد.

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <br><a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
5 + 7 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .