پاسخدهی قرآن

Qoran12.jpg

على كريم پور قراملكى‏

قرآن چون دريايى عميق است و هيچ كتابى را نمى‏توان با آن مقايسه كرد. يكى از نشانه‏هاى عميق بودن قرآن كريم، تفاسير مختلفى است كه بر آن نگاشته‏اند. اين در حالى است كه نه تفاسير گذشته توانسته‏اند از عهده تفسير كامل آيات اين كتاب مقدس بر آيند؛ نه تفاسير معاصر مى‏توانند تمام معانى‏اش را كشف كنند و نه تفاسير آينده‏گان خواهند توانست به درك عميق آيات آن نايل آيند.

امامان معصوم عليهم‏السلام نيز در موارد مختلف به جايگاه رفيع قرآن اشاره كرده‏اند. در حديثى آمده است: «برترى قرآن بر ديگر. سخنان، مانند برترى خداوند بر مخلوق خود است».[1]

تاريخ اسلام نشان مى‏دهد كه قرآن در عرصه‏هاى مختلف زندگى مسلمانان ظهور و نفوذ داشته است. بخشى از اين عرصه‏ها عبارتند از:

1. معنوى و روحى.

2. عملى و اجتماعى.

3. علمى و نظرى.

به نظر مى‏رسد كه بُعد اخير، پرسش درباره «جامعيت قرآن» را در اذهان مسلمانان پديد آورده است. بسيارى از دانشمندان جامعيت قرآن را پذيرفته و در جهت اثبات آن دليل‏هايى ارائه داده‏اند. پيش از تبيين برهان‏هاى اين گروه، بايد دانست كه ديدگاه طرفداران جامعيت قرآن به انواع زير قابل تقسيم است:

1. ديدگاه حداكثرى كه به گستردگى قرآن در همه علوم و روش‏ها معتقد است.

اين گروه از طرفداران جامعيت قرآن، قرآن را دربردارنده همه علوم نخستين و واپسين مى‏دانند. از ديدگاه آنان، قرآن همه مسائل جزئى و كلى و حتّى بسيارى ديگر از موضوعات مانند شيمى، فيزيك و ... را شامل مى‏شود. اينان قرآن را جامع مسائلى مى‏دانند كه مبين قوانين علوم نظرى و تجربى است. اسكندرانى و طنطاوى و ملامحسن فيض به شكل افراطى به مسائل علوم و مسائل تجربى پرداخته‏اند:

فيض كاشانى، پس از آن كه دانش انسان را به دو نوع جزئى و حسى و كلى و مطلق تقسيم مى‏كند، مى‏نويسد: اكنون آن كه كيفيت اين نوع دانش (علم كلى) را مى‏داند، معنا

و مفهوم آيه «ونزلنإ عليك الكتاب تبياناً لكل شى‏ء» را در مى‏يابد. چنين كسى در واقع، گواهى مى‏دهد كه همه دانش‏ها در قرآن كريم وجود دارند.

ابن كثير نيز پس از نقل كلام ابن مسعود درباره نهفته بودن همه علوم در قرآن، مى‏نويسد: هر چه مردم در كارهاى دنيايى و دين و معيشت و عالم رستاخيز نيازمندند، در قرآن بيان شده است.

بى‏ترديد اگر مراد ابن‏كثير ظواهر كلمات قرآن باشد، قابل پذيرش نيست؛ زيرا امورى چون مسائل دقيق و جزئى رياضى، شيمى، فيزيك و مانند آن در ظواهر قرآن به صورت شفاف بيان نشده‏اند؛ اما اگر مقصودش نهفته بودن اين دانش‏ها در مراتب گونه‏گون معانى و مفاهيم قرآن باشد، مى‏توان آن را پذيرفت.

2. ديدگاه حداقلى كه تماميت قرآن در ذكر كليات و بيان ارزش‏ها مى‏پذيرد.

طرفداران اين نظريه، قرآن را در محدوده توصيف جهان بينى و عقايد و بيان ارزش‏هاى جامع مى‏دانند و معتقدند كه طرح مسائل علمى، با قدسى بودن دين، سازگار نيست.

اكمال دين در نظر اين گروه، عبارت است از؛ تبيين كامل امور معنوى و آخرتى و واگذاردن علوم انسانى و تجربى؛ مانند شيوه حكومت بر مردم. برخى در تأييد اين نظريه گفته‏اند: افزودن سنّت.

رسول اللّه صلى‏الله‏عليه‏وآله، توجّه به سيره امامان عليهماالسلام و توسل به اجتهاد در كنار قرآن، از دلايل روشن كامل نبودن قرآن به شمار مى‏آيند.

بى‏ترديد اين ديدگاه نمى‏تواند درست باشد؛ زيرا طرح مسائل علمى در راستاى هدايت و تربيت نفوس، ضرورت دارد و به قدسى بودن، زيان نمى‏رساند. از سوى ديگر، نقدپذيرى، به دينى بودن موضوع، آسيب وارد نمى‏كند؛ چنان كه احكام شرعى به واسطه عنصر اجتهاد، هميشه در معرض انتقاد قرار دارند. افزون بر اين، مسائلى چون سنّت رسول اللّه صلى‏الله‏عليه‏وآله و سيره ائمّه عليهماالسلام و اجتهاد، از پايه‏هاى جامعيّت قرآن به شمار مى‏آيند و به عبارت ديگر، همه اينها از متن قرآن كريم الهام گرفته‏اند. آياتى مانند «وما اتاكم الرسول فخذوه و ما نهاكم عنه فانتهوا؛[2] و آن چه را فرستاده او به شما داد، آن را بگيريد و از آن چه شما را باز داشت، باز ايستيد».

«أطيعوا الله و أطيعوا الرسول و أولى الامر منكم‏؛[3] خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را نيز اطاعت كنيد.

«إنما وليكم الله و رسوله و الذين امنوا ...؛[4] ولى شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آورده‏اند ...»،

بر نادرستى اين نظر، گواهى مى‏دهند.

3. ديدگاه اعتدالى كه معتقد است قرآن كريم ضمن بيان كليات و اصول و قواعد ارزشى و نگرشى، برخى از روش‏هاى سرنوشت ساز و موثر در هدايت را نيز تبيين مى‏كند. طرفداران اين نظريه، چنان باور دارند كه قرآن اصول و ارزش‏هايى را مطرح كرده است كه مى‏توان بر اساس آنها، يك نظام حقوقى، سياسى و اجتماعى و نيز پيام‏هاى ارزشى مبتنى بر يك مكتب روان‏شناسى و جامعه‏شناسى را استخراج كرد. بنابراين، قرآن از زاويه‏اى خاص، بيان‏گر همه چيز است. جامعيت و شمول قرآن در گستره ديدگاه‏هاى علمى، چنان است كه در خصوص تك گزاره‏هاى آن، سخنى ندارد و اثباتاً يا نفياً موضع‏گيرى نمى‏كند.

در اين ميان، برخى از مفسران مانند علامه طباطبايى و ديگران، جامعيت قرآن را در قلمرو هدايت و تربيت تفسير كرده‏اند. او در اين باره مى‏نويسد: «آن چه ملاك است و كوتاهى را از جانب قرآن منتفى مى‏سازد، اين است كه قرآن تمام مطالب لازم در حوزه هدايت و سعادت را همراه دارد و در اين زمينه، از هيچ كوششى فروگذار نكرده است».[5]

گروهى از پژوهش‏گران مانند استاد حسن‏زاده آملى، جامعيت را براساس فهم زبان قران و ذوبطون بودن آن معنا كرده‏اند. وى مى‏نويسد: «كلمه مباركه «كلّ شى» چيزى را فروگذار نكرده است؛ پس چيزى نيست كه قرآن تبيان آن نباشد؛ ولى قرآن در دست انسان زبان فهم، تبيان كلى شى و زبان كلمات اللّه، بى‏انتهاست. اين انسان زبان فهم، راسخ در علم است».[6]

گروهى نيز جامعيت را در حوزه شرع و احكام آن محدود ساخته‏اند. عالمانى چون فخر رازى و طبرسى، اعتقاد دارند كه جامعيت قرآن در محدوده دين و شرع معنا مى‏يابد؛ زيرا بيان دين و احكام، جز از ناحيه قرآن، امكان‏پذير نيست.

معيارهاى جامعيت‏

معيارهاى جامعيت قرآن عبارتند از: مطابقت با فطرت انسانى، سهولت و انعطاف پذيرى در تعليمات، توان پاسخ به پرسش‏هاى بشر، شايستگى همگانى و جاودانگى، همسويى با انسان، همگونى اجزاى دين، نگاه همه جانبه، فراروزى و آينده نگرى، عقلانى بودن آموزه‏ها و توجّه به تفقه و اجتهاد.[7]


[1] ( 1) مجلسى، بحارالانوار، ج 89، ص 19.

[2] حشر، آيه 7.

[3] نساء، آيه 59.

[4] مائده، آيه 55.

[5] علامه طباطبايى، تفسير الميزان، ج 7، ذيل آيه 37.

[6] حسن زاده آملى، انسان و قرآن، ص 9.

[7] نهاد نمايندگى مقام معظم رهبرى در دانشگاه‏ها (معاونت آموزشى و پژوهشى استادان و دروس معارف اسلامى)، ويژه نامه پرسمان، 23جلد، مؤسسه فرهنگى و هنرى ابناء الرسول (ص) - تهران، چاپ: اول، 1392.

(به نقل از: نرم افزار گلشن فرهنگ و معرفت، ويژه نامه پرسمان، شماره 21)

دیدگاه ها

ارسال ديدگاه جديد

(لطفا از درج سوال در ديدگاه ها خودداري فرماييد براي طرح سوالات خود به اين آدرس مراجعه فرماييد)

محتویات این فیلد به صورت شخصی نگهداری می شود و در محلی از سایت نمایش داده نمی شود.
  • آدرس های وب و ایمیل به صورت اتوماتیک به لینک تبدیل می شوند.
  • تگ های مجاز : <br><a> <br> <em> <strong> <cite> <code> <ul> <ol> <li> <dl> <dt> <dd>
  • خطوط و پاراگرافها به صورت اتوماتیک جدا سازی می شود.
  •  

 

کد امنیتی
این سوال برای آزمایش کردن شما است که آیا شما یک بیننده واقعی ( انسان ) هستید و یا یک رایانه برای ساخت اسپم .
18 + 0 =
دو عدد را جمع کنید و وارد کنید . به عنوان مثال 1+3 را باید 4 وارد کنید .