نسخ و فلسفه آن

نسخ نزد پيشينيان، مفهومى گسترده داشت و عبارت بود از: هرگونه تغيير در حكم پيشين؛ در حالى كه نسخ در اصطلاح امروز، جايگزين كردن حكم جديد، به جاى حكم قديم است. به تعبير علامه طباطبايى نسخ ؛ يعنى: «آشكار ساختن انتهاى مدت و زمان حكم و پايان عمل به آن».
حكمت نسخ‏
حكمت نسخ، به شيوه وضع احكام و نزول قرآن بر مى‏گردد. حكمت اساسى تدريج در تشريع و نزول آيات، تعليم و تربيت مخاطبان بوده است. خداى متعال براى تثبيت معارف و نظام‏هاى ارزشى جاودانه اسلام، شرايط عينى و واقعيت‏هاى خارجى معرفتى و توان علمى و عملى مخاطبان را در نظر گرفته است. بنابر مصالح مورد نظر، احكام الهى همه يكسان و يكنواخت نيست. برخى احكام به
حسب شرايط و موقعيت اجتماعى عصر نزول، داراى مصلحت موقت بوده و در نتيجه حكم خاص آن موارد از همان آغاز نيز در نزد خداوند، قلمروى محدود داشت؛ ولى بنا بر حكمت‏هايى از مردم پوشيده داشته شده است‏محمد باقر سعيدى روشن، علوم قرآن، ص 304..
تعداد آيات نسخ‏
برخى در اين باره نظر افراطى داشته و آيات زيادى را منسوخ دانسته‏اند: اما با ضابطه‏مند شدن تعريف نسخ و شرايط آن از سوى قرآن‏شناسان، دايره نسخ محدود گرديده است و تعداد آن از نظر بيشتر محققان از ده آيه تجاوز نمى‏كند. آياتى كه تقريباً بر نسخ آنها اتفاق شده عبارت است از: آيه نجوا، آيه جزاى فاحشه، آيه توارث از طريق ايمان (انفال 8 آيه 72) و...حسين جوان آراسته،
درسنامه علوم قرآنى، ص 429.
. (قرآن شناسي، صالح قنادي با همكاري جمعي از محققان، كد: 42/500005)