معناي مشكوة

«الله نور السموات و الارض مثل نوره کمشکوة فيها مصباح المصباح في زجاجة الزجاجة کانها کوکب دري يوقد من شجرة مبارکة زيتونة لاشرقية و لاغربية يکاد زيتها... .»1 خداوند نور آسمان‌ها و زمين است مثل نور خداوند همانند چراغي است که در آن چراغي پر فروغ باشد، آن چراغ در حبابي قرار گيرد، حبابي شفاف و درخشنده همچنون يک ستارة فروزان، اين چراغ با روغني افروخته مي‌شود که از درخت پر برکت زيتوني گرفته‌ شده که نه شرقي و نه غربي است. آنچنان روغنش صاف و خالص است که نزديک است بدون تماس با آتش شعله‌ور گردد.
در تفسير اين آيه سخن‌ها زياد گفته شده است و مفسران والا گهر و فلاسفه و عرفاي اسلامي هر کدام بحث‌هاي فراواني دارند. و پيوند اين آيه با آيات قبل از اين جهت است که در آيات پيشين، سخن از مسئلة عفت و مبارزه با فحشاء با استفاده از طرق و وسائل گوناگون بود و از آنجا که ضامن اجراي همة احکام الهي، مخصوصاً کنترل کردن غرائز سرکش، بخصوص غريزة جنسي که عامل مهمي است بدون استفاده از پشتوانه ايمان ممکن نيست، سرانجام بحث را به ايمان و اثر نيرومند آن کشانيده و از آن سخن مي‌گويد. ابتدا مي‌فرمايد: خداوند، نور آسمان‌ها و زمين است، يعني روشني و روشني بخش زمين و آسمان است.
خدا نور است يعني چه؟ گروهي از مفسران کلمة (نور) را در اينجا معني هدايت کننده و عده‌اي به معني روشن کننده و بعضي ديگر به معني زينت بخش تفسير کرده‌اند. همة اين معاني صحيح است بلکه مفهوم آيه وسيع‌تر از اينها هم هست.
در قرآن کريم کلمة نور کراراً تعريف شده است و هر کدام در جاي خود معناي مخصوص خودش را دارا مي‌باشد.
1- مثلاً (نور) به معني قرآن آمده است «قد جاءکم من‌الله نور و کتاب مبين»2 از سوي خداوند نور و کتاب آشکاري براي شما آمده است.
2- در جايي ديگر به معني (ايمان) آمده است مثل «الله ولي الذين امنوا يخرجهم من‌الظلمات الي‌النور ...»3 خداوند ولي کساني است که ايمان آورده‌اند، آنها را از ظلمات شرک و کفر به سوي نور ايمان رهبري مي‌کند.
3- در آيه ديگري نور به معني (هدايت الهي) و روشن بيني تعبير شده مثل «آيا کسي که مرده بوده و ما او را زنده کرديم و نور هدايتي براي او قرار داديم که در پرتو آن بتواند در ميان مردم راه برود همانند کسي است که در تاريکي باشد و هرگز از آن خارج نگردد».4
4- نور که به معني(آيين اسلام) آمده است «و يأبي الله الا ان يتم نوره و لوکره‌الکافرون»5 خدا ابا دارد جز از اينکه نور اسلام را کامل کند، هر چند کافران نخواهند.
5- در آيه ديگر که نور به معني(پيامبر) تعبير گرديده «و داعيا الي الله باذنه و سراجا منيرا»6 ما تو را دعوت کننده بسوي خدا به اذن و فرمان او قرار داديم و چراغي نوربخش براي مردم هستي.
6- نور به معني پيشوايان و امامان آمده است. در زيارت جامعه از امام هادي(ع) رسيده است. مي‌خوانيم «خلقکم الله انوارا فجعلکم بعرشه محدقين» خداوند شما را نورها‌يي آفريد که گرد عرش او حلقه زده بوديد.
7- نور به معني علم و دانش و... .
هر موجودي به هر نسبت با خداي بزرگ ارتباط دارد به همان اندازه نورانيت و روشنايي کسب مي‌کند.
قرآن نور است چون کلام خداست.
آيين اسلام نور است چون دين اوست.
پيامبران نورند چون فرستادگان او محسوب مي‌شوند.
امامان معصوم نورند چون حافظان دين و آيين بعد از پيامبرند.
ايمان نور است زيرا رمز پيوند با خداست.
علم نور است چون سبب آشنايي با او و رهايي از ظلمت مي‌باشد.
پس «الله نور السموات و الارض» به معني همة اينهاست و نور، به معني آشکار و چيزي در عالم از او آشکارتر نيست. و همة انوار هستي از نور او مايه مي‌گيرند.
مشکوة يعني چه؟ قرآن بعد از بيان حقيقت فوق که ذکر شد، يک مثل مي‌زند زيبا و دقيق چگونگي نور الهي را در اينجا مشخص مي‌کند و مي‌فرمايد: «مثل نور خداوند همانند چراغداني است که در آن چراغي باشد و آن چراغ در حبابي قرار گيرد، حبابي شفاف و درخشنده همچون يک ستارة فروزان و اين چراغ با روغني افروخته مي‌شود که از درخت پر برکت زيتوني گرفته شده که نه شرقي است و نه غربي و آنچنان روغنش صاف و خالص است که گويي بدون تماس با آتش مي‌خواهد شعله‌ور شود و نوري است بر فراز نور و خدا هر کس را بخواهد به نور خود هدايت مي‌کند و خداوند براي مردم مثل‌ها مي‌زند و به هر چيزي آگاه است.»
مشكوة در لغت به معني روزنه‌ و محل کوچکي است که در ديوار ايجاد مي‌کردند و چراغ‌هاي معمولي قديم را براي محفوظ ماندن از مزاحمت باد و طوفان در آن مي‌نهادند و گاه از داخل اطاق طاقچة کوچکي درست مي‌کردند و طرفي را که در بيرون اطاق و مشرف به حياط منزل بود با شيشه‌اي مي‌پوشاندند تا هم داخل اطاق روشن باشد و هم صحن حياط و در ضمن از باد و طوفان نيز مصون بماند. و نيز به محفظه‌هاي شيشه‌اي که به صورت مکعب مستطيل مي‌ساختند و دري داشت و در بالاي آن روزنه‌اي براي خروج هوا و چراغ را در درون آن مي‌نهادند، گفته شده است.
پس مشکوة يعني محفظه‌اي براي چراغ در مقابل حملة باد و طوفان بود و از آنجا که غالباً در ديوار ايجاد مي‌شد نور چراغ را متمرکز ساخته و منعکس مي‌نمود.
به تفسيرالميزان و تفسيرنمونه (در تفسير سورة نور) مراجعه فرماييد.

منابع:
1- سورة نور، آيه35.
2- سورة مائده، آيه15.
3- بقره، آيه257.
4- سورة انعام، آيه122.
5- سورة توبه، آيه32.
به نقل از اداره پاسخگويي آستان قدس رضوي (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 467/400008)