شرك در قرآن

در شان نزول اين آيه نقل شده كه درباره مشركين نازل گرديده ، به اين بيان پس از شهادت حمزه عموي پيامبر در جنگ احد ، مشركان به وعده اي كه به وحشي قاتل حمزه داده بوند ، وفا نكردند .
وحشي و طرفدارانش پشيمان شده نامه اي به رسول خدا (ص) نوشتند كه ما پشيمان شده ايم، ولي بر اساس آنچه شما در مكه فرموده ايد كه افراد مشرك گناهكار در اسلام پذيرفته نمي شوند ،خود را واجد ايمان آوردن نمي دانيم چرا كه مرتكب همه گناهان شده ايم در اين جا بودكه «آيه 70 هفتاد سوره فرقان» نازل شد . ترجمه آيه چنين است :« كسي كه توبه كند و ايمان آورد و كار شايسته كند، آناند كه خدا بدي هايشان را به حسنات تبديل مي كند و خدا آمرزنده ي مهربان است . رسول خدا (ص) به آنها اعلام نمود . آنها در پاسخ نوشتند :« ما خوف آن داريم كه نتوانيم عمل صالح انجام دهيم . »
و مشمول اين آيه نشويم كه آيه 48 سوره نساء نازل شد . ترجمه آن چنين است : خداوند (هرگز ) شرك رانمي بخشد و پايين تر از آن را براي هر كس بخواهد (و شايسته بداند ) مي بخشد و آن كس كه براي خدا ، شريكي قرار دهد ، گناه بزرگي مرتكب شده است . باز نوشتند ما مي ترسيم تحت عنوان مشيت (يمن يشاء) قرار نگيريم در اينجا «آيه 53 زمر »نازل شد .«قل يا عبادي الذين اسرفوا علي انفسهم لا تقنطوا من رحمه الله ان الله يغفر الذنوب جميعاً انه هو الغفور الرحيم» . بگو اي بندگان من ،كه به خويشتن زياده روي روا داشتيد ! از رحمت خدا مايوس نشويد، همانا خداوند ، همه گناهان را به شرط توبه مي آمرزد كه او خود آمرزنده ي مهربان است رسول خدا (ص) پيام را فرستاد . وحشي و تمام يارانش مسلمان شدند و به خدمت رسول خدا (ص) رسيدند . پيامبر آنها را پذيرفت . پس از وحشي چگونگي شهادت ‹‹ حمزه ›› را پرسيدند و پس از توضيح ، خطاب به وحشي فرمود جايي برو كه از ديد من پنهان باشي وحشي به شام رفت و در همانجا از دنيا رفت . (1)
از آنجا كه اهل كتاب ، هر كدام به نوعي از عقيده شرك آميز برخوردار بودند ، مي توان گفت اين آيه به دنبال آيه قبل آن ، تهديدي بخشوده نمي شود مگر آنكه از آن دست بردارند ، توبه كنند و موحد شوند به عبارت ديگر هيچ گناهي به تنهايي ايمان را از بين نمي برد همان طور كه هيچ عمل صالحي با شرك ، انسان را نجات نمي بخشد .
اين آيه از آياتي است كه افراد موحد را به لطف و رحمت پروردگار دلگرم مي سازد زيرا خداوند ، طبق اين آيه امكان بخشش همه گناهان را غير از شرك اعلام كرده است . طبق روايتي كه مرحوم طبرسي در مجمع البيان از امير مومنان علي (عليه السلام ) نقل كرده ، اين آيه اميد بخش ترين آيات قرآن است (1)، زيرا افراد بسياري هستند كه مرتكب گناهان عظيمي مي شوند براي هميشه از رحمت و آمرزش الهي مايوس مي گردند و همان سبب مي شود كه باقيمانده عمر را در راه گناه و خطررا با همان شدت بپيمايند ولي اميد به آمرزش و عفو خداوند، وسيله موثر بازدارنده اي نسبت به آنان در برابر گناه و طغيان ميگردد بنابراين آيه مورد بحث درواقع يك مسئله تربيتي را تعقيب مي كند .
ممكن است گفته شود : اين آيه در عين حال ، مردم را به گناه تشويق ميكند زيرا وعده آمرزش همه گناهان غير از شرك در آن داده شده است . شك نيست كه منظور از اين وعده آمرزش وعده بدون قيد و شرط نيست بلكه افرادي را شامل مي شود كه يك نوع شايستگي ازخود نشان بدهند و مشيت خداوند كه در اين آيه ذكر شده به معني حكمت الهي است زيرا هرگز خواست خدا از حكمت او جدا نيست و حكمت او اقتضا نمي كند بدون شايستگي ، كسي را مورد عفو قرار دهد . بنابراين جنبه تربيتي و سازندگي آيه به مراتب بيش از سوء استفاده هايي است كه ممكن است از آن بشود نكته قابل توجه اين كه : آيه فوق ارتباطي با مساله توبه ندارد زيرا توبه و بازگشت از گناه همه گناهان حتي شرك را مي شويد ، بلكه منظور از آن امكان شمول عفو الهي نسبت به كساني است كه توفيق توبه نيافته اند يعني قبل از آن كه از كرده هاي خود پشيمان شوند و يا بعد از پشيماني و قبل از جبران اعمال بد از دنيا بروند .
توضيح اينكه از بسياري از آيات قرآن مجيد استفاده مي شود : وسايل آمرزش و بخشودگي گناه متعدد است كه آنها را مي توان در 5 موضوع خلاصه كرد .
1) توبه و بازگشت به سوي خدا توام با پشيماني از گناهان گذشته و تصميم بر اجتناب از گناه در آينده و جبران عملي اعمال بد به وسيله اعمال نيك .
2) كارهاي نيك فوق العاده كه سبب آمرزش اعمال زشت مي گردد . «ان الحسنات يذهبن السيئات 25/ شوري»
3) شفاعت كه شرح آن در جلد اول تفسير نمونه ، ذيل آيه 48 سوره بقره آمده است .
4) پرهيز از گناه كبيره كه موجب بخشش گناهان صغيره است كه شرح آن ذيل آيه 31 سوره نساء آمده است
5) عفو الهي كه شامل افرادي مي شود كه شايستگي آن را دارند و آيه مورد بحث به آن اشاره دارد .
از اينجا روشن مي شود چرا شرك قابل عفو نيست البته اين شرك شرك جلي است نه خفي (2) شرك جلي يعني كسي يا چيزي را شريك خداوند قرار دهيم ) زيرا مشرك ارتباط خود را از خداوند بكلي بريده است و مرتكب كاري شده كه بر خلاف تمام اديان و نواميس آفرينش است . (3)
منبع :
تفسير مجمع البيان، مرحوم طبرسي ،ذيل آيه مورد بحث .
تفسير نمونه ، آيه ... مكارم شيرازي ، ج 3 ،ص 525- 520.
به نقل از اداره پاسخگويي آستان قدس رضوي (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 54/400008)