اميدوار كننده‌ترين آيه‌

خداوند همه‌ي گناهان را مي‌آمرزد راه بازگشت را توأم با اميدواري به روي همه‌ي گناهكاران مي‌گشايد. زيرا هدف اصلي از همه‌ي اين امور تربيت و هدايت است، نه انتقامجوي و خشونت و رحمتش را شامل همگان نموده و فرمان عفو آنان را صادر كرده است.
اميدوار كننده‌ترين آيه‌ي قرآن كريم، اين آيه‌ است كه خداوند مي‌فرمايد: «قل يا عبادي الذين اسرفوا علي انفسهم لاتقنطوا من رحمه الله ان الله يغفر الذنوب جميعا انه هو الغفور الرحيم. و انيبوا الي ربكم و اسلموا له من قبل ان ياتيكم العذاب ثم لاتنصرون. واتبعوا احسن ما انزل اليكم من ربكم من قبل ان ياتيكم العذاب بغته و انتم لاتشعرون.» بدان بنگانم كه به عصيان اسراف نفس خود كردند، بگو هرگز از رحمت نامنتهاي خدا نااميد نباشيد. البته خدا همه‌ي گناهان شما را خواهد بخشيد كه او خدايي بسيار آمرزنده و مهربان است و به درگاه خدا به توبه و انابه بازگرديد و تسليم امر او شويد. پيش از آنكه عذاب قهر خدا فرا رسد و هيچ آن زمان نصرت نيابيد و بهترين دستور كتابي را كه بر شما از جانب خدا نازل شده است، پيروي كنيد. پيش از آنكه ناگهاني عذاب قهر حق به كيفر گناهان بر شما فرود آيد و شما آگاه نباشيد.
دقت در آيه نشان مي‌دهد كه از اميدبخش‌ترين آيات قرآن مجيد نسبت به همه‌ي گناهكاران است، مشمول و گستردگي آن به حدي است كه طبق روايتي، امام علي عليه السلام فرمود: در تمام قرآن آيه‌اي وسيع‌تر از اين آيه نيست و دلايل اميدوار كننده‌ترين آيه بودن :
1- تعبير به يا عبادي (اي بندگان من) آغازگر لطفي است از ناحيه‌ي پروردگار.
2- تعبير به اسراف به جاي ظلم و گناه و جنايت نيز، لطف ديگري از سوي خداست.
3- تعبير علي انفسهم كه نشان مي‌دهد، همه‌ي گناهان به خود او (آدمي) باز مي‌گردد و نشانه‌ي ديگري است از محبت پروردگار. همانگونه كه يك پدر دلسوز به فرزند خويش مي‌گويد، اين همه بر خود ستم مكن.
4- تعبير لاتقنطوا (مأيوس مشويد) با توجه به اينكه قنوط در اصل، معني مأيوس شدن از خير است، به تنهايي دليل بر اين است كه گناهكاران نبايد از لطف الهي نوميد شوند.
5- تعبير من رحمه الله بعد از جمله‌ي لا تقنطوا تأكيد بيشتري بر خير و حجت مي‌باشد.
6- هنگامي كه به آيه‌ي ان الله يغفر الذنوب مي‌رسيم كه با حرف تأكيد آغاز شده و كلمه‌ي الذنوب همه‌ي گناهان را بدون استثناء در برمي‌گيرد، سخن اوج مي‌‌گيرد و درياي رحمت الهي مواج مي‌شود.
7- هنگامي كه جميعا به عنوان تأكيد ديگري بر آن افزوده مي‌شود، اميدواري به آخرين مرحله مي‌رسد.
8- توصيف خداوند به غفور و رحيم كه دو صفت از اوصاف اميد بخش پروردگار است كه در پايان آيه جايي براي كمترين يأس و نااميدي باقي نمي‌گذارد. اين آيه گسترده‌ترين آيات قرآن است كه هر گونه گناه را در برمي‌گيرد و نيز به همين دليل از اميدبخش‌ترين آيات قرآن مجيد محسوب مي‌شود و به راستي از كسي كه درياي لطفش بيكران و شعاع زمينش نامحدود است، جز اين نمي‌توان انتظار داشت. از كسي كه رحمتش بر غضبش پيشي گرفته و بندگان را بر رحمت آفريده، نه براي خشم و عذاب، غير از اين چشم داشتي نيست.
در اينجا دو مسئله‌ي مهم وجود دارد:
1- آيا عموميت آيه همه‌ي گناهان حتي شرك و كبيره را فرا مي‌گيرد. پس چرا در آيه‌ي 48 سوره‌ي نساء شرك از گناهان قابل بخشش استثناء شده است كه مي‌فرمايد: خداوند شرك را نمي‌بخشد و اما كمتر از آن را براي هر كس كه بخواهد مي‌بخشد؟
2- آيا اين وعده‌ي غفران كه در مورد آيه‌ي مورد بحث آمده، مطلق است يا مشروط به توبه؟ پاسخ را در سه دستور كه در آيات بعد داده شده، مي‌شود فهميد: انيبوا الي ربكم (به سوي پرودگارتان برگرديد) و اسلمو له (در برابر فرمان او تسليم شويد) و اتبعوا احسن ما انزل اليكم من ربكم (پيروي كنيد از بهترين دستوراتي كه از سوي پروردگارتان بر شما نازل شده است)
اين دستورهاي سه‌گانه مي‌گويد، درهاي غفران و رحمت به روي بندگان بدون استثناء گشوده شده، مشروط به اينكه بعد از ارتكاب گناه به خود آيند و تغيير مسير دهند، رو به سوي درگاه خدا آيند و در برابر فرمانش تسليم شوند و با عمل، صداقت خود را در اين توبه نشان دهند و به اين ترتيب نه شرك از آن مستثني است و نه غير آن و نيز مشروط بودن اين عفو عمومي و رحمت واسعه، به شرايطي غير قابل انكار است و آيه‌ي 48 سوره‌ي نساء در مورد مشركاني است كه در حالت شرك از دنيا بروند، نه آنها كه بيدار شوند و راه حق را در پيش گيرند.چرا كه اكثريت قريب به اتفاق مسلمانان صدر اسلام چنين بوده‌اند و رحمت خدا وسيع و شامل همه‌ي گناهكاران مي‌شود و بدين ترتيب مسير وصول به رحمت خدا، سه ‌گام بيشتر نيست:
1- توبه و پشيماني از گناه و روي آوردن به سوي خدا.
2- ايمان و تسليم در برابر فرمان او.
3- عمل صالح و بعد از اين سه گام، ورود به درياي بيكران رحمتش طبق وعده‌اي كه فرموده قطعي است، هر چند بار گناهان انسان سنگين باشد.
هر چند بعضي از مفسرين اين آيه را بيان كرده‌اند، ولي گروهي ديگر معتقدند كه اين آيه،‌ اميدوار كننده‌ترين آيات است كه در آخرين لحظات عمر شريف پيامبر، خداوند فرمود: «و لسوف يعطيك ربك فترضي» خداوند روز قيامت آنقدر از پيروان دين تو را بيامرزد و ببخشد تا تو راضي شوي.
منابع:
1-‌ قرآن كريم، سوره‌ي زمر آيات 55 ـ 53.
2-‌ تفسير نمونه، زير نظر استاد مكارم شيرازي با همكاري چند تن از نويسندگان.
3-‌ تفسير الميزان.
به نقل از اداره پاسخگويي آستان قدس رضوي (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 163/400008)