ترتیب در نزول قرآن‏

ترتيب ، نظم و عدد آيات در هر سوره در زمان حيات رسول اكرم (ص) و با دستور آن بزرگوار انجام شده و توقيفي است و بايد آن را بعداً پذيرفت و به همان ترتيب در هر سوره تلاوت كرده با فرود آمدن بسم الله الرحمن الرحيم آغاز مي‌شد و آيات به ترتيب نزول در آن ثبت مي گرديد تا موقعي كه بسم الله ديگري نازل مي شود و سورة ديگري آغاز مي‌گرديد . اين نظم طبيعي آيات بود . و گاهي اتفاق مي افتاد كه پيامبر با اشارة جبرئيل دستور مي داد تا آيه اي بر خلاف نظم طبيعي در سورة ديگري قرار گيرد مثل آيه 282 سوره بقره « واتقوا يوماً ترجعون فيه الي الله ثم توفي كل نفس ما كسبت وهم لا يظلمون » ، كه گفته اند ازجمله آخرين آيات نازل شده است . پيامبر دستور فرمود آن را بين آيات ربا و آيه دين در سورة بقره ثبت كنند پس ثبت آيات در سوره ها توقيفي است و با نظارت و دستور خود پيامبر اكرم انجام گرفته و بايد از آن پيروي نمود .
و امّا درباره نظم و ترتيب سوره ها بايد بگوئيم بيشتر محققين بر آنند كه جمع و ترتيب سوره ها بعد از پيامبر براي نخستين بار به دست حضرت علي (ع) پس زيد بن ثابت و ديگر صحابه انجام گرفت . قرآني كه حضرت علي گرد آوري كرد داراي ويژگي هاي خاصي بود كه در مصاحف ديگر كه توسط افراد ديگر جمع آوري شده بود، وجود نداشت .
بنابر برخي از منابع معتبر و اظهارات محققين :
ترتيب دقيق آيات و سور طبق نزول آنها رعايت شده بود و در اين قرآن ، قرائت آيات طبق قرائت پيامبر ثبت شده بود و هرگز داراي اختلاف قرائتها نبود و همچنين مشتمل بر تنزيل و تأويل بود يعني موارد نزول و مناسبتهايي را كه موجب نزول آيات و سوره ها بود در حاشيه مصحف توضيح داده بود . حضرت اين قرآن را در عرض 6 ماه نوشته بود و آن را به مسجد آورد ولي يكي از سران گروه به پا خاست و گفت : به آن چه آورده اي نياز نيست و حضرت آن را بر گرداند و ديگر كسي آن قرآن را نديد .
بعد خلفاي وقت از كاتبان وحي در خواست كردند كه قرآن را جمع آوري كنند چرا كه بر روي قطعات چوب و استخوان و يا در سينه هاي حافظان قرآن بود . لذا ابوبكر از زيد بن ثابت خواست تا قرآن را جمع كند او هم پذيرفت و غير از او اشخاص همچون عبدا… بن مسعود ، ابيّ بن كعب ، مقداد بن اسود ،‌سالم مولي ابي حذيفه ، معاذبن جبل ، ابو موسي اشعري هم شروع به جمع آوري قرآن نمودند كه قرآن هر كدام داراي ويژگيهايي خاصي بود .
با گسترش قلمرو حكومت اسلامي تعداد مصحفها رو به فزوني گذاشت با افزايش تعداد مسلمانان نياز به نسخه هايي قرآني نيز بيشتر مي شد و از طرفي چون مصحفها اختلاف داشت مردم هر شهر و دياري از قرائت يكي از كاتبان تبعيت مي كرد و اين باعث اختلاف در امت اسلامي شده بود ، بدين لحاظ عثمان در فكر يكسان كردن مصاحف بر آمد كه گامي بزرگ و پديده اي جديد بود چرا كه نسخه هاي متعددي در اطراف و اكناف منتشر شده بود و هر كس از صحابه هم از مصحف خود پشتيباني مي كرد لذا عثمان اصحاب پيامبر را در مدينه جمع كرد و با آنان مشورت كرد و همگي بر ضرورت يكسان كردن مصحفها اتفاق نظر داشتند . و بعد عثمان از اصحاب پيامبر دعوت به عمل آورد پس 4 نفر به نام زيد بن ثابت ، سعيد بن عاص ، عبدالله بن زبير و عبدالرحمان بن حارث را براي اجراي اين كار برگزيده كه زيد بر آنها رياست داشت ولي اينان از عهده اين كار بر نيامدند و عده اي هم به آنها افزوده شدند مثل ابي بن كعب ، انس بن مالك ‌،‌عبدالله بن عباس … كه جمعاً 7 نفر شدند كه ابن بن كعب آيات را مي خواند و بقيه مي نوشتند .
و حضرت علي هم رأي موافق را با اين برنامه اظهار فرمود و بعد از آنكه حضرت علي (ع) به خلافت رسيد مردم را بر آن داشت تا به همان مصحف عثمان ملتزم باشند و تغييري در آن ندهند . » (1) همه‌ي علماي شيعه بر اين باورند كه آن چه امروز در دست است همان قرآن كامل و جامع مي باشد و هرگز دچار تحريف و تغيير نشده است . » (2)
به كتابهاي علوم قرآني محمد باقر سعيدي روشن و كتاب علوم قرآني آيت الله معرفت مراجعه شود .
به نقل از اداره پاسخگويي آستان قدس رضوي (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 89/400008)