مائده، آيه 67-غدير در قرآن

اسم امام علي(ع) به طور صريح و آشكار و نيز نام غدير در قرآن نيامده ولي طبق روايات شيعه و سني اين قسمت از آيه 3 سوره مائده ((اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام دينا) و امروز دينتان را براي شما كامل كردم و نعمت خود را براي شما تمام نمودم و اسلام را (به عنوان دين) برايتان پسنديدم) پس از نصب امام علي(ع) به امامت در غدير خم نازل شده است. غير از دلائل نقلي، تحليل عقلي هم همين را مي‏رساند چون چهار ويژگي مهم براي روز غدير بيان شده 1. ياس همه‏‌ي كافران؛ 2. روز كمال دين؛ 3. روز اتمام نعمت الهي بر مردم؛ 4. روزي كه اسلام به عنوان (دين كامل) مردم و يك مذهب كامل، مورد پسند خدا قرار گرفته است. چون اگر همه روزهاي تاريخ اسلام را بررسي كنيم با همه ارزش‏هايي كه داشته‏اند داراي اين چهار صفت مهم كه مطرح شد نيستند. پس تنها روزي كه اين صفات را دارد همان روز غدير خم است كه امام علي(ع) به عنوان جانشيني پيامبر(ص) نصب مي‏گردد و اين اهميت امامت و رهبري پس از رسول خدا(ص) را مي‏رساند. البته دلائل بسياري در اين باره وجود دارد كه جاي بحث آن نيست.
به نظر مي‏رسد كه منظور از عبارت ذكر غدير در قرآن به طور واضح اين باشد كه آنچه در غدير خم رخ داده در قرآن نقل نشده است و مي‏بايست تمامي واقعه غدير خم در قرآن به وضوح و به طور روشن و لفظ به لفظ بيان مي‏شد و مبحث خلافت در آياتي از قرآن گنجانده مي‏شد. اما بايد دانست كه شيوه و روش كلام الهي در بيان بسياري از مطالب طرح پياپي و پيوسته مباحث است به گونه‏اي كه بدون توجه به شأن نزول بسياري از آيات نمي‏توان به مقصود و هدف اصلي بيان آنها پي برد. شأن نزول در واقع علت، سبب و يا رويدادهايي است كه متناسب با آنها آياتي نازل شده و در بسياري از موارد آياتي كه در پي هم در يك سوره وجود دارد در برگيرنده مباحث گوناگون است و بدين‏سان علوم قرآن خود دامنه‏اي ژرف و گستره از دانش را تشكيل مي‏دهد.
در مورد واقعه غدير خم نيز تمامي مفسران شيعه و سني اتفاق نظر دارند كه در آيه از كلام اللَّه مجيد مربوط به اين رخداد مي‏باشد. اما در مورد اين كه چرا اين رويداد به مانند بسياري از قصص قرآن به طور كامل عنوان نگرديده شايد دليل آن احاله ابلاغ جانشيني علي(ع) به پيامبر بوده است. البته براي عدم ذكر اين واقعه دلايل ديگري نيز ارايه گرديده است. به طور مثال برخي يكي از عوامل مصون ماندن قرآن از تحريف را عدم تصريح به نام جانشين پيامبر(ص) مي‏دانند چنان كه خود قرآن مي‏فرمايد كه به حضرت عيسي(ع) نام و نشان جانشين وي ابلاغ گرديد و جانشين پيامبر پس از مسيح در ميان مطالب انجيل گنجانيده شد اما در متن انجيل كه اكنون در دست مسيحيان است نشاني از اين مطلب نمي‏توان يافت و اين بخش از انجيل تحريف شده است. چرا كه امكان داشت برخي از حكمرانان و فرمانرواياني كه در طول تاريخ اسلام به نام اسلام حكومت نامشروع داشته‏اند براي توجيه حكمراني خود دست به تحريف آيات قرآن مي‏زدند.
گروهي ديگر نيز با تمسك به اين كه تمامي مسلمانان قول و نقل پيامبر و اوامر و نواهي آن حضرت را معادل قرآن مي‏دانند، اقدام پيامبر در مورد معرفي امير مؤمنان به جانشيني را براي اتمام حق اين مطلب كافي دانسته‏اند؛ چرا كه بسياري از مطالب وجود دارد كه در قرآن به آن اشاره نشده اما مسلمانان با تمسك به سنت نبوي به آنها عمل مي‏نمايند مانند مبحث نماز چنان كه در قرآن تنها به خواندن نماز اشاره شده و تعداد ركعتها و شيوه انجام آن از سنت نبوي اخذ شده است.
اما در مورد 2 آيه‏اي كه پيش‏تر به آن اشاره شد كه تمامي مفسران اتفاق نظر دارند كه اين 2 آيه در مورد واقعه غدير خم نازل شده است اين دو آيه چنين است.
الف) آيه 67 سوره مائده: «يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربك و ان لم تفعل فما بلغت رسالته و اللَّه يعصمك من الناس ان اللَّه لا يهدي القوم الكافرين».
اي پيامبر آنچه از طرف پروردگارت بر تو نازل شده به طور كامل - به مردم - برسان و اگر اين كار را انجام ندهي رسالت - خداي را - انجام نداده‏اي و خداوند تو را - از خطرهاي احتمالي - نگاه مي‏دارد و خداوند كافران را هدايت نمي‏كند.
در ذيل تفسير آيه فوق روايات بسياري نقل شده كه نظريه انتساب اين آيه به واقعه غدير را قطعي مي‏كند.
اين روايات را كساني چون زيد بن ارقم، ابوسعيد خدري، ابن عباس، جابر بن عبداللَّه انصاري، ابوهريره و ابن‌مسعود نقل كرده‏اند و گفته‏اند كه اين آيه درباره واقعه غدير و جانشيني حضرت علي(ع) نازل شده است }.
بسياري از دانشمندان اسلامي نيز در كتابهاي خود به اين احاديث تصريح كرده‏اند كه برخي از آنان عبارت‏اند از:
1 - حافظ ابونعيم اصفهاني در كتاب ما نزل من القرآن في علي به نقل از خصائص، ص 29.
2 - ابو الحسن واحدي نيشابوري در كتاب الباب النزول، ص 150.
3 - ابن عساكر شافعي بنا به نقل در المنثور، ج 2، ص 298.
4 - فخر رازي در كتاب تفسير كبير، ج 3، ص 636.
5 - جلال الدين سيوطي در كتاب درالمنثور، ج 2، ص 298.
6 - علامه اميني در كتاب الغدير.
ب) آيه سوم سوره مائده: «... اليوم اكملت لكم دينكم و اتممت عليكم نعمتي و رضيت لكم الاسلام دينا».
امروز دين شما را كامل كردم و نعمت خود را بر شما تكميل نمودم و اسلام را به عنوان آيين جاودان شما پذيرفتم مفسران شيعه معتقداند كه مراد از اليوم در اين آيه روز غدير خم است، روزي كه در آن پيامبر اسلام امير مؤمنان را به طور رسمي براي جانشين خود تعيين نمود.
در رواياتي كه از طريق شيعه و سني نقل شده به صراحت اذعان گرديده است كه اين آيه در روز غدير خم و پس از اعلام پيامبر نازل شده است. برخي از علماي عامه و اهل سنت كه اين مطلب را نقل نموده‏اند عبارت‏اند از:
1 - ابن جرير طبري راوي معروف سني در كتاب ولايت و به نقل از زيد ابن ارقم، صحابي معروف.
2 - حافظ ابو نعيم اصفهاني در كتاب ما نزل من القرآن في علي به نقل از ابو سعيد خدري. وي مي‏نويسد: «در روز غدير خم پيامبر(ص) علي را به ولايت به مردم معرفي كرد و مردم متفرق نشده بودند زماني كه آيه «اليوم اكملت لكم...» نازل شده در اين هنگام پيامبر(ص) فرمود: اللَّه اكبر بر تكميل دين و اتمام نعمت پروردگار و خشنودي خداوند از رسالت من و ولايت علي(ع) پس فرمود: من كنت مولاي فهذا عليٌ مولاه؛ هر كس كه من مولاي اويم پس از اين علي مولاي اوست. خداوندا آن كس كه او را دوست بدارد دوست بدار و آن كس كه او را دشمن بدارد دشمن بدار. هر كس او را ياري كند ياري كن و هر كس دست از ياري‏اش برداشت او را ياري منما }.
3 - خطيب بغدادي در تاريخ خود از ابو هريره و او از پيامبر(ص) چنين نقل مي‏كند كه پس از واقعه غدير خم و پيمان ولايت علي(ع) و گفتار عمر بن خطاب: بخ بخٍ يابن ابيطالب اصبحت مولاي و مولا كل مسلم. آيه «اليوم اكملت لكم دينكم...» نازل گرديد }.
4 - در تفسير برهان و نور الثقلين ده روايت از طرق مختلف نقل شده كه اين روايت در مورد غدير خم مي‏باشد{4}.
بنابر آنچه نقل شده بيشتر علماي اهل سنت و تمامي علماي شيعه در مورد انتساب اين آيه بر واقعه غدير خم اتفاق نظر دارند. و تنها نكته اختلافي معناي واژه مولا مي‏باشد چنان كه علماي اهل سنت اين واژه را به معناي دوست و ياور دانسته‏اند. در توضيح اين مطلب بايد گفت كه تأكيد بر دوستي علي(ع) نياز به آن همه مقدمه چيني و گردآوري مسلمانان و خواندن خطبه در آن بيابان سوزان و نيز گرفتن بيعت از مردم ندارد چرا كه مودت و دوستي مسلمانان با يكديگر بيش‏تر از اين در اسلام مطرح شده و مورد اتفاق و پذيرش همه مسلمانان بوده است. اين مطلب چيزي نبوده كه توسط پيامبر ابلاغ نشده باشد و يا پيامبر از ابلاغ آن بيم داشته باشد چنان كه در آيه 67 سوره مائده خداوند به پيامبر اطمينان مي‏دهد كه او را از خطرات نگاه خواهد داشت و اين نمي‏تواند تنها براي اعلام يك دوستي ساده با يكي از صحابه مشهور پيامبر كه پسر عموي ايشان نيز بوده و داراي آن سابقه درخشان در اسلام است باشد، و ديگر اين كه اگر مقصود تنها اعلام دوستي با علي(ع) بوده پس چرا پيامبر بيش از اعلام آن از مردم اقرار مي‏گيرد كه من نسبت به شما از خود شما سزاوارتر و نيز صاحب اختيار شما هستم! آيا اين جمله تناسبي با بيان يك دوستي ساده با يكي از صحابه دارد تا جايي كه مردم به علي(ع) تهنيت بگويند و خليفه دوم با جمله اصبحت مولاي و مولا كل مؤمن و مؤمنه، اي علي تو مولاي من و مولاي هر مرد و زن مؤمن هستي، به آن حضرت تهنيت بگويد آيا اين عبارت مولا به معناي رهبر و جانشين پيامبر نيست{5}؟
منابع:
[1]. تفسير نمونه، ناصر مكارم شيرازي، ج 5، ص 5 - 17.
[2]. همان، ج 4، ص 263 - 267.
[3]. الغدير، علامه اميني، ج 1، ص 230 - 232.
[4]. تفسير برهان، ج 1، تفسير نور الثقلين، ج 1، ذيل تفسير سوره مائده، آيه 3.
[5]. تفسير نمونه، ج 5، ص 16 - 17.
به نقل از اداره پاسخگويي آستان قدس رضوي (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 92/400008)