جانشيني پيامبر(ص)

«...ِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتي‏ وَ رَضيتُ لَكُمُ الْإِسْلامَ ديناً فَمَنِ اضْطُرَّ في‏ مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحيمٌ (مائده-3)».1
در تفسير نمونه در شأن نزول اين آيه، ديدگاه‌هاي متفاوتي را نقل کرده و به بررسي و رد آنها مي‌پردازند. و در پايان بيان مي‌کند که منظور و شأن نزول آيه روز غديرخم است. در روزي که پيامبر اسلام(ص) امام علي(ع) را رسماً براي جانشيني تعيين کرد، آن روز بود که کفار در ميان امواج يأس فرو رفتند، زيرا انتظار داشتند که آيين اسلام(متکي) قائم به شخص باشد و با از ميان رفتن پيامبر(ص) اوضاع به حال سابق برگردد و اسلام تدريجاً برچيده شود. اما هنگامي‌ که مشاهده کردند مردي که از نظر علم، تقوا، قدرت و عدالت بعد از پيامبر(ص) در ميان مسلمانان بي‌نظير بود به عنوان جانشين پيامبر(ص) انتخاب شد.
خطيب بغدادي در تاريخ خود از ابوهريره از پيامبر(ص) چنين نقل مي‌کند که بعد از جريان غديرخم و پيمان ولايت امام علي(ع) و گفتار عمربن خطاب «بخ بخ يابن ابي طالب اصبحت مولاي و مولا کل مسلم». آيه «اليوم اکملت لکم دينکم» نازل گرديد.2
2- آيه: « يا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ يَعْصِمُكَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكافِرينَ (مائده-67) »3
در اين آيه روي سخن فقط با پيامبر اکرم(ص) است و تنها وظيفة او را بيان مي‌کند،‌ با خطاب اي پيامبر «يا ايها الرسول» شروع شده و با صراحت و تأکيد دستور مي‌دهد که آنچه را از طرف پروردگار به او نازل شده به مردم برساند. پس براي تأکيد دستور مي‌دهد که آنچه را از طرف پروردگار به او نازل شده به مردم برساند. پس براي تأکيد بيشتر به او اخطار مي‌کند که اگر از اين کار خودداري کني رسالت خدا را تبليغ نکرده‌اي سپس به پيامبر اکرم(ص) که گويا از واقعه خاصي اضطراب و نگراني داشته، دلداري و تأمين مي‌دهد و به او مي‌گويد از مردم در اداي اين رسالت وحشتي نداشته باشد، زيرا خداوند تو را از خطرات آنها نگاه مي‌دارد.
راستي چه مسئلة مهمي در اين آخرين ماه‌هاي عمر پيامبر اکرم(ص) مطرح بوده که آيه فوق اين چنين دربارة آن تأکيد مي‌کند. آيا مسئله‌اي جز تعيين جانشين براي پيامبر اکرم(ص) و سرنوشت آينده اسلام و مسلمين مي‌تواند باشد.4
3-‌ « سَأَلَ سائِلٌ بِعَذابٍ واقِعٍ (معارج-1)»5.
شأن نزول اين آيه اين است هنگامي که رسول خدا(ص)، امام علي(ع) را در روز غديرخم به خلافت منصوب فرمود و دربارة او گفت: «من کنت مولاه فعلي مولاه» چيزي نگذشت که اين مسئله در بلاد و شهرها منتشر شد.
نعمان بن حارث فهري خدمت پيامبر اکرم(ص) آمد و عرض کرد تو به ما دستور دادي شهادت به يگانگي خدا و اين که تو فرستادة او هستي بدهيم و ما شهادت داديم... اما با اينها راضي نشدي تا اينکه اين جوان (اشاره به حضرت علي عليه‌السلام) را به جانشيني خود منصوب کردي و گفتي «من کنت مولا فعلي مولا» آيا اين سخن از ناحيه خودت است يا از سوي خدا؟ پيامبر اکرم(ص) فرمود: «قسم به خدايي که معبودي جز او نيست، اين از ناحيه خداست». نعمان روي برگرداند در حالي که مي‌گفت: خداوندا اگر اين سخن حق است از ناحية تو سنگي از آسمان بر ما بباران. اينجا بود که سنگي از آسمان بر سرش فرود آمد و او را کشت و اين آيه نازل شد.6
آیات اثبات امامت وولایت علی ابن ابی طالب فراوان است و براي مطالعة بيشتر به تفاسير در ذيل آيه‌هاي مورد بحث رجوع کنيد و به کتب زير رجوع کنيد:
1- شواهد التنزيل: نوشتة الحاکم الحکي. (اهل سنت)
2- ما نزل من‌القران في‌علي: حافظ ابونعيم اصفحاني. (اهل سنت)
3- المراجعات: سيد عبدالحسين شرف الدين.
4- رهبري امام علي(ع) از ديدگاه سنت و عقل، محمدرضا منصوري.
5- ترجمة المراجعات.
6- ترجمة الغدير، علامة اميني.

منابع:
1- سورة مائده، آيه3.
2- تفسير نمونه، ج4، ص263.
3- سورة مائده،‌ آيه67.
4- تفسير نمونه‌، ج5، ص2.
5- سورة معارج، آيه1.
6- همان، ج25، ص7.
به نقل از اداره پاسخگويي آستان قدس رضوي (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 94/400008)