جبر و اختياردر رفتار

ابن ملجم انسانى است كه مى‏توانست راه درست يا نادرست را بپيمايد. انسان هميشه بين دو راه واقع است: «وَ هَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ؛ ما انسان را به دو راه حق و باطل آشنا ساختيم.»؛ سوره بلد(90): آيه 10. انسان با ميل و اراده خود راه حق يا باطل را بر مى‏گزيند و به حركت در آن مى‏پردازد. ذات اقدس‏اله كه از گذشته و آينده و حال با خبر است، مى‏داند كه فلان شخص وقتى به بلوغ رسيد و سر دو راهى واقع شد، با اختيار خود، رفيق ناباب بر مى‏گزيندو كج راهه مى‏رود. خداوند اين علم غيب را به امام و پيامبر نيز عطا مى‏كند. آن‏ها هم مى‏دانند اين شخص آن كار را انجام مى‏دهد؛ ولى اين آگاهى حق انتخاب را از فرد سلب نمى‏كند. او مى‏تواند گزينش درست انجام دهد و در مسير صحيح قرار گيرد. بدين سبب، معصومين(عليهم السلام) لب به اندرزش مى‏گشايند؛ هر چند مى‏دانند با ميل خود آن كار را انجام مى‏دهد. <BR>داستانى به حضرت على(عليه السلام) منسوب است كه نشان مى‏دهد انسان مى‏تواند هر راهى را انتخاب كند و در برابر اين انتخاب نيز مسؤول است. حضرت على(عليه السلام) در كوفه در حال سخنرانى بود. شخصى آمد و گزارش داد كه خالدبن عرطفه مرد. حضرت فرمود: او نمرده است. بار ديگر گفتند: خبر مطمئن داريم كه او مرد. <BR>بعد از بار سوم، امام فرمود: او زنده است و 20 سال ديگر، به نفع يزيديان اموى عليه امام حسين قيام مى‏كند و گروهى نيز در پى او راه مى‏افتند. بعد حضرت به يكى از حاضران اشاره كرد و فرمود: فلان شخص هم او را همراهى مى‏كند. آن شخص عرض كرد: من همراهى‏اش مى‏كنم؟ حضرت فرمود: آرى، همراهى نكن؛ ولى مى‏كنى. بعدها پيش بينى امام تحقق يافت.<BR>اين خاصيت علم غيب است. آن‏ها كه علم غيب دارند، مى‏دانند فلان شخص با ميل و اراده خود فلان كار را مى‏كند و مى‏تواند نكند. به دليل اين كه وقتى انجام داد پشيمان مى‏شود. وقتى انسان از كارى پشيمان مى‏شود بدان معنا است كه با اختيار خود انجام داده است. خدا مى‏داند كه او، در حالى كه مى‏تواند اين كار را انجام ندهد، با اختيار خود مرتكب مى‏شود. البته قبل از ارتكاب، قصاص نمى‏توان كرد؛ چون احتمال دارد در آينده بيدار گردد و از ارتكاب ناشايست چشم پوشد. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 57/500020)