تفسیر به رای

بهره‏مندى از معارف قرآن تا حدودى، گرچه براى همگان ممكن است، امّا براى فهم قرآن - به عنوان منبع اساسى معرفت دينى - نيازمنديم كه ابزارهاى خاص آن را پيدا كنيم و حدود استفاده از هر يك از آنها و ميزان تأثير و اعتبار آنها را بدانيم.
مهم‏ترين ابزارهاى فهم قرآن عبارت است از:
1. ادبيات و قواعد زبان‏شناختى؛ براى درك سخن هر گوينده و نقطه آغاز تفاهم، آگاهى از قواعد ابتدايى مربوط به زبان و لغت ضرورى است. از اين رو داشتن اطلاعات كافى و عميق از ادبيات اين زبان، از ضروريات است. در ادبيات نيز فهم معناشناسى واژه‏ها، آشنايى به علم صرف و نحو - كه جايگاه تركيبى كلمات را در ساختار جملات مشخص مى‏سازد - و اطلاع از علم معانى بيان و بديع - كه در زيباسازى كلام حاوى قواعد مهمّى مى‏باشند - بايسته است.
2. آشنا بودن به مضمون و سياق خود قرآن؛ قرآن قراينى دارد كه بعضى پيوسته و برخى ناپيوسته است و براى فهم مقصود هر گوينده، مناسب‏ترين شيوه آن است كه سخنان گوناگون خود او را در كنار هم و مرتبط با هم بنگريم و اين شيوه در ارزيابى و نتيجه‏گيرى مفيداست.
3. سنت معصوم‏عليه‏السلام؛ از جمله شئون پيامبرصلى‏الله‏عليه‏وآله و ائمه عليهم‏السلام تبيين مقاصد كتاب الهى است؛ وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ».1 علامه طباطبايى درباره اين آيه مى‏نويسد: «آيه مباركه، دليل بر حجّيت سخن پيامبر اكرم‏صلى‏الله‏عليه‏وآله در شرح آيات قرآن كريم است».2
سنّت و سخن معصوم عليه‏السلام در تفسير و تبيين قرآن، تعليم شيوه تفسير به مردم، تبيين تأويل و تعليم راه‏يابى به بطون قرآن، نقش اساسى دارد.
4. عقل و تفكر خلاق؛ مفسّر و كسى كه مى‏خواهد از قرآن استفاده كند، بايد عقل فعّال و تفكّر خلاق داشته باشد تا بتواند از اين ابزار، به طور صحيح و دقيق استفاده نمايد.
5. جامع نگرى؛ گفتنى است كه دين، مجموعه عقايد و آموزه‏هايى را ارائه داده كه اين مجموعه، بايستى با هم سازگار باشد. ازاين‏رو در برداشت از قرآن، بايد هر مفهوم قرآنى در مجموعه آموزه‏هاى دينى - كه از منابع اصلى به دست آمده - نگريسته شود. فهم عميق معانى قرآن، نياز به تلاش علمى بسيار دارد؛ از اين‏رو مفسرانى موفق بوده‏اند كه كوله‏بارى از سابقه علمى و تحقيقى بر دوش آنان بوده است.

براى آگاهى بيشتر در اين زمينه به كتاب‏هاى علوم قرآنى، مانند كتاب‏هاى زير مراجعه شود:
1. شناخت قرآن، كمال دزفولى.
2. روش بردشت از قرآن، سيدمحمد حسينى‏بهشتى.
3. علوم قرآنى، محمدباقر سعيدى روشن.

پى‏نوشت:

1. نحل(16) آيه 44.
2. الميزان، ج‏12، ص‏261. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 2/600023)