سوره های دارای حروف مقطعه

در ابتداى 29 سوره از سوره‏هاى قرآن، يك يا چند حرف از حروف الفبا وجود دارد (مجموعاً 87 حرف) كه با حذف موارد تكرارى 14 حرف مى‏شود (يعنى نصف حروف الفباى عربى كه 28 حرف است). اينها «حروف مقطعه» ناميده مى‏شوند. حروف مقطعه در كتابت سرهم و به صورت يك كلمه مثل «الم، المص و...» نوشته؛ ولى هنگام خواندن جدا از هم خوانده مى‏شوند. براى مثال «الف»، «لام»،
«ميم» يا «الف»، «لام»، «ميم»، «صاد»، اين حروف چهارده گانه عبارت است از: «ا.ح.س.ص.ط.ع.ق.ك.ل.م.ن.ه.ر.ى».
بدرالدين زركشى از تركيب اين حروف، جمله «نص حكم، قاطع له سر» و فيض كاشانى جمله «صراط على حق نمسكه» را ساخته‏اند.
در رابطه با «حروف مقطعه» نظرات متفاوتى از سوى قرآن‏پژوهان ابراز شده كه به طور خلاصه به بخشى از آنها اشاره مى‏شود:
1-اين حروف اشاره به اين است که اين کتاب آسماني با آن عظمت واهميتي که تمام سخنوران عرب وغير عرب رامتحير ساخته, از نمونه همين حروفي است که در اختيار همگان قرار دارد. نکته اي که اين نظريه را در باره معني حروف مقطعه قران تاييد مي کند اين است که در 24 مورداز آغاز سوره هائي که با اين حروف شروع شده است,بلافاصله سخن از قرآن وعظمت آن به ميان آمده,اين خود نشان ميدهد که ارتباطي ميان اين دو,(حروف مقطعه وعظمت قرآن)موجود است .در نتيجه سوره هائي که با حروف مقطعه شروع مي شوند درابتداي آنها از عظمت قرآن بحث مي شود .تفسير نمونه ج1ص62
2 «حروف مقطعه» از نوع متشابهات قرآنى است كه علم آن مخصوص به خداوند است.ر.ك: سيوطى، الاتقان، ج 3 ص 24 ؛ تفسير طبرى، ج 1، ص 72.
3 حروف مقطعه هر سوره نام همان سوره است؛ چنان كه سوره‏هاى «يس» و «طه» و... هر يك به اين اسامى ناميده شده‏اند.زمخشرى، كشاف، ج 1، ص 21.
4 هر يك از اين حروف اشاره به اسمى از اسماى حسناى الهى است و بعضى نيز رمز و اشاره به نام پيامبر اكرم‏صلى الله عليه وآله است.
5 حروف مقطعه از ناحيه خدا، سوگندهايى است مبنى بر اينكه اين كتاب از سوى او است.ر.ك: قرطبى، الجامع لاحكام القرآن، ج 1، ص 110.
6 اين حروف براى متنبه كردن مردم و برقرارى آرامش مجلس به هنگام رساندن آيات الهى از سوى پيامبرصلى الله عليه وآله است.ر.ك: رشيد رضا، تفسير المنار، ج 8، ص 296.
7 اين حروف در واقع رمز و سرى ميان خداوند و رسول اكرم‏صلى الله عليه وآله است كه تنها پيامبر و افراد پاك مى‏توانند از آنها آگاهى يابند.بلاغى، محمدجواد، آلاء الرحمن، ج 1، ص 64.
8حروف مذكور براى آگاه كردن پيامبرصلى الله عليه وآله از نزول وحى و تمايز آن از سخنان بشرى نازل شده است.الاتقان، ج 3، ص 31.
9 - با تدبر در سوره‏هاى داراى حروف مقطعه مشترك، روشن مى‏شود كه مضامين و سياق آنها با يكديگر مشابه و متناسب است.ر.ك: تفسير الميزان، ج 18، ص 6 - 8.
10- تمامى بحث‏ها بر محور حكمت وجود حروف مقطعه دور مى‏زند و ربطى به كنه و حقيقت وجود آنها ندارد؛ زيرا انسان از آگاهى يافتن بر آنها ناتوان است.صبحى صالح، مباحث فى علوم القرآن، ص 283.
11 - اين حروف گرچه از متشابهات قرآن محسوب مى‏شود؛ اما گروه راسخان در علم مى‏توانند از آنها آگاهى يابند.ر.ك: قاضى عبدالجبار، متشابه القرآن، ج 1، ص 13.
12- اينها سرآغاز سوره‏هايى است كه خداوند قرآن را با آنها شروع كرده است. از ميان مفسران، مجاهد اين قول را پذيرفته است.تفسير المنار، ج 1 ص 122.
گفتنى است تفاسير ديگرى نيز درباره «حروف مقطعه» از جانب قرآن‏پژوهان ارائه گشته و روايات زيادى نيز در اين‏باره نقل شده است.تفسير البرهان، ج 1، ص 53 و ج 2، صص 206 و 277؛ بحارالانوار، ج 89، ص 373؛ تفسير نورالثقلين، ج 3، ص 320.
براى آگاهى بيشتر درباره تفسيرهاى حروف مقطعه ر.ك:
الف. عبدالله جوادى آملى، تفسير تسنيم، ج 2، صص 69 - 129.
ب. محمدهادى معرفت، تناسب آيات، صص 135 - 165.
(لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 1/100100701)