انتساب سيئات و حسنات

این اشکال شما به نحوی در مورد آیات 78 و 79 سوره نساءَ مطرح شده که توجه شما را به تفسیر این آیات و پاسخ به پرسش شما جلب می نماییم :
ايْنَما تَكُونُوا يُدْرِكْكُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَكادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (78) ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ وَ أَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَ كَفى‏ بِاللَّهِ شَهِيداً (79)
ترجمه:
78- هر كجا باشيد مرگ شما را مى‏گيرد اگر چه در برجهاى محكم باشيد، و اگر به آنها (منافقان) حسنة (و پيروزى) برسد مى‏گويند از ناحيه خدا است و اگر سيئة (و شكستى) برسد مى‏گويند از ناحيه تو است بگو همه اينها از ناحيه خدا است پس چرا اين جمعيت حاضر نيستند حقايق را درك كنند.
79- آنچه از نيكيها به تو مى‏رسد از ناحيه خدا است و آنچه از بدى به تو مى‏رسد از ناحيه خود تو است و ما تو را بعنوان رسول براى مردم فرستاديم و گواهى خدا در اين باره كافى است.
مطالعه اين دو آيه كه در قرآن پشت سر هم قرار گرفته است سؤالى را در ذهن ترسيم مى‏كند كه چرا در آيه اول، همه نيكيها و بديها (حسنات و سيئات) به خدا نسبت داده شده، در حالى كه آيه دوم فقط نيكيها را به خدا نسبت مى‏دهد و بديها و سيئات را به مردم؟! قطعا در اينجا نكته‏اى نهفته است و گرنه چگونه ممكن است دو آيه پشت سر همديگر اختلاف به اين روشنى داشته باشد؟
با مطالعه و دقت در مضمون دو آيه به چند نكته برخورد مى‏كنيم كه هر كدام مى‏تواند پاسخ جداگانه‏اى به اين سؤال بوده باشد:
1- اگر سيئات و بديها را تجزيه و تحليل كنيم داراى دو جنبه هستند يكى جنبه مثبت، ديگرى جنبه منفى، و همين جنبه منفى آن است كه قيافه سيئه به آن مى‏دهد و به شكل زيان نسبى در مى‏آورد.
براى مثال:
انسانى كه بوسيله سلاح گرم يا سرد بى‏گناهى را به قتل مى‏رساند مسلما مرتكب سيئه‏اى شده است، اكنون عوامل وجود اين كار بد را بررسى مى‏كنيم در ميان اين عوامل قدرت انسان، فكر انسان، قدرت يك اسلحه سرد يا گرم، نشانه گيرى صحيح، استفاده از فرصت مناسب، تاثير و قدرت گلوله ديده مى‏شود كه تمام اينها جنبه‏هاى مثبت قضيه است، زيرا همه آنها مى‏توانند مفيد و سودمند واقع شوند و اگر در مورد خود به كار گرفته شوند مشكلات بزرگى را حل مى‏كنند، تنها جنبه منفى قضيه آن است كه تمام اين قدرتها و نيروها در غير مورد خود بكار گرفته شده است مثلا به جاى اينكه به وسيله آنها دفع خطر حيوان درنده و يا يك قاتل جانى و خطرناك شده باشد در مورد انسان بى‏گناهى به كار رفته است، همين جنبه منفى اخير است كه آن را به صورت سيئة در مى‏آورد، و الا نه قدرت نشانه‏گيرى انسان چيز بدى است و نه نيروى باروت و نفوذ گلوله، همه اينها منابع قدرتند و در مورد خود قابل استفاده فراوان.
بنا بر اين اگر ملاحظه مى‏كنيم در آيه اول تمام حسنات و سيئات به خداوند نسبت داده شده است به خاطر آن است كه تمام منابع قدرت حتى قدرت‏هايى كه از آن سوء استفاده مى‏شود، از ناحيه خدا است و سرچشمه قسمتهاى سازنده و مثبت او است، و اگر در آيه دوم سيئات به مردم نسبت داده شده است اشاره به همان جنبه‏هاى منفى قضيه و سوء استفاده از مواهب و قدرتهاى خدادادى است، و اين درست به آن مى‏ماند كه پدرى سرمايه‏اى به فرزند خود براى ساختن خانه خوبى بدهد، ولى او آن را در راه مواد مخدر و فساد و تبهكارى و يا دائر كردن خانه و مركز فساد به كار اندازد، شكى نيست كه او از نظر اصل سرمايه مديون پدر است ولى از نظر سوء استفاده، مستند به خود او است.
2- ممكن است آيه شريفه اشاره به مسئله الامر بين الامرين بوده باشد كه در بحث جبر و تفويض به آن اشاره شده است و خلاصه آن اين است كه همه حوادث جهان حتى اعمال و افعال ما خواه حسنه باشد يا سيئه، خوب باشد يا بد از يك نظر مربوط به خدا است زيرا او است كه به ما قدرت داده و اختيار و آزادى اراده بخشيده است، بنا بر اين آنچه ما اختيار مى‏كنيم و با آزادى اراده انتخاب مى‏نمائيم بر خلاف خواست خدا نيست، ولى در عين حال اعمال ما به ما نسبت دارد و از وجود ما سرچشمه مى‏گيرد زيرا عامل تعيين كننده عمل، اراده و اختيار ما است، و به همين دليل ما در برابر اعمالمان مسئوليم، و استناد اعمال ما به خدا آن چنان كه اشاره شد از ما سلب مسئوليت نمى‏كند و موجب عقيده جبر نيست.
بنا بر اين آنجا كه مى‏فرمايد: حسنات و سيئات از خدا است، اشاره مى‏كند به همان فاعليت خداوند نسبت به همه چيز، و آنجا كه مى‏فرمايد:
سيئات از شما است، اشاره به فاعليت ما و مسئله اراده و اختيار ما مى‏كند و در واقع مجموع دو آيه، مسئله امر بين الامرين را ثابت مى‏كند (دقت كنيد).
3- تفسير ديگرى كه براى اين دو آيه وجود دارد و در اخبار اهل بيت ع نيز به آن اشاره شده است اين است كه: منظور از سيئات، كيفرهاى اعمال و مجازات و عقوبات معاصى است، شكى نيست كه اين كيفرها از ناحيه خداوند است، ولى چون نتيجه اعمال و افعال بندگان مى‏باشد از اين جهت گاهى به بندگان نسبت داده مى‏شود و گاهى به خداوند، و هر دو صحيح است، مثلا صحيح است گفته شود قاضى دست دزد را قطع مى‏كند، و نيز صحيح است كه گفته شود اين خود دزد است كه دست خود را قطع مى‏نمايد!.
تفسير نمونه، ج‏4، ص: 22
در هر صورت ،اينكه ما مالك نفع وضرر خود نيستيم ،حرف درستي است.زيرا درد ودرمان ونفع وضرر همه از ناحيه اوست. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 7/100105808)