سوره هاي مدني و مكي

اصولا آيات نوراني قرآن در طول 23 سال نبوت حضرت محمد(ص ) و متناسب با نيازها و اوضاع مختلف فرهنكي و اجتماعي و سياسي و... نازل شده است. وقوع رخدادهاي مختلف و پديده هاي متفاوت، نزول آيه اي مخصوص خود را مي طلبيد. به همين دليل برخي ايات در مکه معظمه و برخي در مدينه منوره نازل شده است.
علت اين كه بعضي از آيات سوره هاي قرآن مكي و بعضي از آن مدني است اين است كه تعدادي از آيات آن سوره در مكه بر پيامبر اسلام(ص) نازل شده و تعدادي از آيات همان سوره زماني كه پيامبر(ص) در شهر مدينه بودند بر ايشان نازل شده است به همين خاطر بعضي از سوره هاي قرآن هم مدني است و هم مكي.
به طور کلي آيات مربوط به اصول دين مثل توحيد و معاد و نبوت در مکه نازل شده اند چون لازم بود تازه مسلمانان به خوبي با اين اصول آشنا شوند و آنها را به خوبي درک کنند و آيات مربوط به حکومت و فروع دين و امور ريز و جزئي در مدينه منوره نازل شده اند.
براي آگاهي بيشتر ر.ک:
- ترجمه تلخيص التمهيد، آيت الله معرفت
- درسنامه علوم قرآني، حسين جوان آراسته
معيار و ملاك تشخيص سوره هاي مكي و مدني
طبق آماري كه از روايات ترتيب نزول به دست مي آيد، 86 سوره مكي و 28سوره مدني است كه در اين گروه بندي سه معيار وجود دارد:.
1 معيار زمان: بيش تر مفسرين معتقدند كه معيار مكي يا مدني بودن هجرت پيامبر اكرم (ص) از مكه به مدينه است هر سوره اي كه پيش از هجرت نازل شده مكي و هر سوره اي كه پس از هجرت نازل شده است مدني به شمار مي رود، خواه درمدينه نازل شده باشد خواه در سفرها و حتي در مكه در سفر حج يا عمره يا پس ازفتح، چون پس از هجرت بوده است، مدني محسوب مي شود ملاك هجرت نيزداخل شدن به مدينه است بنابراين آياتي كه پس از هجرت از مكه و پيش از ورود به مدينه، در راه بر پيامبر نازل شده است، مكي محسوب مي شود مثلا آيه «ان الذي فرض عليك القرآن لرادك الي معاد»[13] بر اساس اين تعريف و ملاك كه پس ازخروج از مكه در راه بر پيامبر نازل شده، مكي است.
2. معيار مكان: هرچه در شهر مكه و پيرامون آن نازل شده مكي است و هرچه درمدينه و پيرامون آن نازل گرديده مدني است، خواه پيش از هجرت يا پس از آن نازل شده باشد پس آن چه در غير اين دو منطقه نازل شده باشد نه مكي است و نه مدني در اين زمينه جلال الدين سيوطي روايتي آورده است كه پيامبر(ص) فرمودند: «انزل في ثلاثة امكنة: مكة و المدينة والشام» كه طبق گفته ابن كثير، مقصود از شام تبوك است.[14]
3. معيار خطاب: هر سوره اي كه در آن، خطاب به مشركان مي باشد مكي و هرسوره اي كه در آن خطاب به مؤمنان مي باشد، مدني است در اين زمينه ازعبداللّه بن مسعود حديثي آورده اند كه گفته است: «هر سوره كه (يا ايها الناس) در آن به كار رفته باشد، مكي است و هر سوره كه (يا ايها الذين آمنوا) در آن به كار رفته باشدمدني است».[15] زيرا در مدينه غلبه با مؤمنان بوده و در مكه با مشركان البته درسوره هاي مدني مانند سوره بقره، «يا ايها الناس» به كار رفته كه كليت اين معيار راخدشه دار مي كند. براي تشخيص سوره هاي مكي و مدني، ملاك هايي را مشخص كرده اند كه هريك به تنهايي نمي تواند ملاك جامع و مانعي باشد بلكه اين ملاك ها روي هم رفته تاحدودي تعيين كننده است به طور كلي ملاك ها و علايم براي تشخيص، عبارت است از: 1) نص و خبر، 2) علايم صوري و ظاهري، 3) علايم محتوايي و معنوي علامه برهان الدين ابراهيم بن عمربن ابراهيم جعبري (متوفاي 732) مي گويد: «براي شناخت مكي و مدني دو راه وجود دارد: سماعي، كه از راه نقل و روايت به دست مي آيد قياسي، كه از روي ضابطه تشخيص داده مي شود» آن گونه كه علقمة بن قيس (متوفاي 62) از عبداللّه بن مسعود روايت كرده است: «هر سوره اي كه در آن (يا ايها الناس) آمده باشد يا لفظ (كلا) استعمال شده باشد يا در ابتداي آن حروف مقطع باشد ـ جز زهراوين (بقره و آل عمران) و نيز سوره رعد كه بنا بر قولي مدني است ـ يا در آن قصه آدم و ابليس آمده باشد ـ جز سوره هاي طولاني ـ ياسوره اي كه در آن سرگذشت انبياي سلف و امت هاي گذشته آمده باشد مكي است، و هر سوره اي كه در آن از فريضه و تكاليف و حدود شرعي سخن گفته شده باشد، مدني است».[16] برخي خصوصيات ديگري براي شناخت سوره هاي مكي و مدني ذكر كرده اندكه عبارت است از:
كوتاهي آيات درون يك سوره و نيز كوتاهي سوره، نوعا مكي بودن آن رامي رساند و بلندي آيه هاي يك سوره علاوه بر بلندي سوره نوعا مدني بودن آن راثابت مي كند.
[13]. قصص 28: 85.
[14]. الاتقان، ج1، ص 23.
[15]. المستدرك، ج3، ص 18 ـ 19.
[16]. البرهان، ج1، ص 189.
سايت انديشه قم (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 1/100106059)