هنر در قرآن

در چه آياتي از قرآن درباره هنر صحبت شده است؟

هنر براى خلق زيبايى است، هنر رهنمود آفريدگار زيبا و پديد آورنده جمال و زيبائى است، هر چه خوب و زيباست در اوست، و از اوست، و براى اوست. خداى آفريننده زيباست و زيبائى‏ها را دوست دارد، و مى‏خواهد ما نيز زيبا باشيم و زيبا بگوئيم، زيبا بنويسم و زيبا سخن گفته و زيبا بسرائيم. در واقع تمام آياتي كه زيبايي هاي نظام آفرينش و موجودات عالم هستي را به تصوير كشيده و توصيف كرده است از آيات هنري قرآن كريم به شمار مي آيد بيان نظم و ظرافت و پيچيدگي حاكم بر موجودات هستي مانند سيارات و ستارگان و ماه و خورشيد و چگونگي. رشد و نمو گياهان و حيوانات و به خصوص مراحل خارق العاده شكل گيري و تكامل جنين انسان كه در سوره هاي حج و مومنون به عالي ترين صورت ترسيم شده و نيز آياتي كه چهره بهشت و احوال اهل آن و نيز چهره جهنم و احوال جهنميان را به رشته تصوير مي كشد همگي از آيات هنري قرآن محسوب مي گردند . در احاديث فراواني اين مضمون وارد شده كه : الله جميل يُحبّ الجمال . در منابع روائى شيعه و در نهج‏البلاغه انواع هنر مورد توجه است، زيرا: پل ارتباطى انسان‏ها با واقعيت‏ها هنر است، هنر واقعيت‏ها را براى تمام اقشار جامعه قابل درك مى‏كند؛ به همه مى‏شناساند؛ در حقيقت رسالت هنر همگانى كردن واقعيت‏ها است. و اين رسالت مهم «هنر» جوانب گوناگونى دارد به چند مورد اشاره مى‏شود. 1- هنر سخنورى: از هنرهاى ارزشمندى است كه هم مى‏تواند احساس مردم را و هم عقل و جان انسانها را سيراب كند آرمان ببخشد. چنانكه اميرالمؤمنين با خطابه خود (قاصعه) جان‏ها را عوض مى‏كرد، اشك را جارى مى‏ساخت و دلها را بهم گره مى‏زد. در پرتو يك سخن اخلاقى امام على(ع) يار دلدارش «همام» ناله‏اى زد و قالب تهى كرد. 2- هنر نويسندگى و هنر قصه‏نويسى: قرآن كريم و سخنان معصومين(ع) خصوصاً حضرت على(ع) داستانهاى گذشتگان و ماجراى تلخ و شيرين زمان را بسيار جالب و روشن با استفاده از هنر تجسّمى بيان فرموده است. (براى نمونه سوره قصص، كهف و نامه 31 و 25 نهج‏البلاغه مطالعه شود). 3- هنر و جاذبه شعر: امامان معصوم(ع) به شعر و هنر آرمان و هدف بخشيدند. هم در نيايش به صورت شعر با خداى خود حرف زده‏اند و هم در بحث و گفتگوى سياسى با سرودن شعر دشمن را محكوم كرده‏اند. در اين مورد ائمه(ع) عموماً و امام حسين(ع) خصوصاً يكّه تاز ميدان حماسه و مناجات در قالب شعر مى‏باشند. حماسه و رجزها و مناجات عاشورا شاهد صادق بر اين مدعاست. در اين مورد ر.ك: ديوان على‏بن ابى‏طالب، سيدمحسن امين. فرهنگ جامع سخنان امام حسين(ع)، ترجمه على مؤيدى، نشر معروف. 4- هنر آهنگ و صدا و لحن: اين هنر از ابزارهاى مهم در پيشبرد اهداف متعالى است. آهنگ و موسيقى قرآن در ايجاد جذبه و تسخير قلوب حرف اول را مى‏زند. و صوت زيبا و دلنشين نيز از اين قاعده مستثناء نيست. چنانكه در روايت وارد شده است حضرت على(ع) قرآن كه مى‏خواند هيچ صدائى و هيچ قارى قرآنى ياراى مقابله با او را نداشت. و هم‏چنين وقتى صداى قرآن امام سجاد(ع) به خيابان مى‏رسيد مردم چنان مجذوب مى‏شدند كه صف طولانى در كوچه ايجاد مى‏شد. (الگوهاى رفتارى: امام على(ع)، محمد دشتى، ج 6، ص 39) 5- هنر نمايشنامه: در منابع روائى شيعه به فيلم و نمايشنامه و بيان تجسمى توجه فراوانى شده است. از امام صادق(ع) وقتى كه از خدا مى‏پرسند، امام صادق(ع) تخم مرغى را كه بچه‏اى بااو بازى مى‏كرد مورد توجه قرار مى‏دهد و عظمت علمى و حياتى آن را يك به يك مطرح كرده سپس خدا را به اثبات مى‏رساند. يا وقتى كه از حضرت على(ع) يك مطلب كلامى و فلسفى مى‏پرسند. امام به جاى تعجب به جاى بحث گفتارى به نمايشنامه روى مى‏آورد. علماى مسيحى پرسيدند: چرا به هر طرف روى بياوريم روبروى خدائيم؟ مگر هر چيزى پشت و رو ندارد؟ امام على(ع) به جاى بحث و مناظره، در حياط منزل آتش روشن مى‏كند و آنها را در اطراف آتش قرار داده و از آنها پرسيد: كدام يك از شما رو در روى آتش قرار دارد؟ همه گفتند: روبروى آتش ايستاده‏ايم. آنگاه حضرت نتيجه مى‏گيرد كه: هر چيزى كه پشت و رو ندارد، شعله، نور، هر طرف آن بايستى رو در روى آن قرار دارى، خداوند بزرگ وجود مادى ندارد. اَللَّهُ نُورُ اَلسَّماواتِ وَ اَلْأَرْضِ‏ در هر جا كه باشيد رو در روى خدا ايستاده‏ايد پس نبايد خداوند جهان را با موجودات مادى تشبيه كنيد. (همان) براى آگاهى بيشتر در اين زمينه ر.ك: 1- هنر در قلمرو مكتب،جواد محدثى 2- هنر مكتبى،جواد محدثى 3- نگاهى به فلسفه هنر از ديدگاه اسلام،محمد تقى جعفرى 4- تاريخ هنر اسلامى،كريستين پرايس، ترجمه: مسعود رجب‏نيا 5- هنر آيه نگارى قرآن كريم،محمد مهدى هراتى 6- تصوير فنى در قرآن،قطب 7- هنر و معنويت اسلام،رحيم قاسميان 8- مبانى نظرى هنر از ديدگاه شهيد سيد مرتضى آوينى (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 1/100107983)