ناسخ و منسوخ‏ در قران

نسخ نزد پيشينيان، مفهومى گسترده داشت و عبارت بود از: هرگونه تغيير در حكم پيشين؛ در حالى كه نسخ در اصطلاح امروز، جايگزين كردن حكم جديد، به جاى حكم قديم است. به تعبير علامه طباطبايى نسخ ؛ يعنى: «آشكار ساختن انتهاى مدت و زمان حكم و پايان عمل به آن».
حكمت نسخ:
به شيوه وضع احكام و نزول قرآن بر مى‏گردد. حكمت اساسى تدريج در تشريع و نزول آيات، تعليم و تربيت مخاطبان بوده است. خداى متعال براى تثبيت معارف و نظام‏هاى ارزشى جاودانه اسلام، شرايط عينى و واقعيت‏هاى خارجى معرفتى و توان علمى و عملى مخاطبان را در نظر گرفته است. بنابر مصالح مورد نظر، احكام الهى همه يكسان و يكنواخت نيست. برخى احكام به حسب شرايط و موقعيت اجتماعى عصر نزول، داراى مصلحت موقت بوده و در نتيجه حكم خاص آن موارد از همان آغاز نيز در نزد خداوند، قلمروى محدود داشت؛ ولى بنا بر حكمت‏هايى از مردم پوشيده داشته شده است‏محمد باقر سعيدى روشن، علوم قرآن، ص 304.
تعداد آيات نسخ‏:
برخى در اين باره نظر افراطى داشته و آيات زيادى را منسوخ دانسته‏اند: اما با ضابطه‏مند شدن تعريف نسخ و شرايط آن از سوى قرآن‏شناسان، دايره نسخ محدود گرديده است و تعداد آن از نظر بيشتر محققان از ده آيه تجاوز نمى‏كند. آياتى كه تقريباً بر نسخ آنها اتفاق شده عبارت است از: آيه نجوا، آيه جزاى فاحشه، آيه توارث از طريق ايمان (انفال 8 آيه 72) حسين جوان آراسته، درسنامه علوم قرآنى، ص 429.
اما در جواب قسمت دوم سؤال بايد عرض كنيم كه:
اولا ; آنچه را خداوند بزرگ خلق يا تشريع مى كند داراى مصلحت و كمال است . ثـانـيا ; جهان مادى به دليل محدوديت آن , كه از مادى بودنش حاصل شده , قابليت دريافت همه كـمـالات و مـصالح را به صورت يك جا و در يك زمان واحد ندارد بلكه پيدايش مصالح و كمالات گوناگون نيازمند اسباب و شرايط گوناگون است . با توجه به اين دو نكته بايد گفت كه خداوند منان با علم و حكمت مطلق خود موجوداتى را خلق يا احكامى را تشريع مى كند كه با توجه به زمان و مكان آنها داراى مصلحت و كمال مناسب اند اما گاه بـه دلـيل همان محدوديت و قابليت كم , مدت و زمانى كه براى آنهادر نظر گرفته شده از همان ابتدا محدود و مقيد به شرايط خاص بوده است . پـس از آن زمـان بـا پـيـدايـش شرايط جديد زمينه براى خلق يا جعل احكام جديد مساعد گشته ,خداوند بزرگ اشياء يا احكام جديدى را خلق يا جعل مى فرمايد . الـبـتـه ايـن اشيا يااحكام جديد نيز داراى همه مصالح و كمالات اشياء يا احكام منسوخ ‌اند و چيزى از آنها كم ندارند . تفسير الميزان ج 1، طباطبائى - سيد محمد حسين به نقل از سايت تبيان. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 1/100108107)