ابزار فهم قرآن

براى روشن شدن موضوع و رسيدن به جواب به دو مورد اشاره مى‏شود: 1- قرآن مجيد به منظور هدايت همگان نازل شده است، همه انسان‏هايى كه در روى زمين در گستره زمان به سر مى‏برند از نور رهنمود آن برخوردار خواهند شد و در فهم قرآن نه فرهنگ خاصى معتبر است كه بدون آن نيل به اسرار قرآن ميسور نباشد و نه تمدن مخصوصى مانع است كه با وجود آن بهره‏مندى از الطاف قرآن ميسور نگردد.
قرآن نذير و بشير عالميان و هادى همه انسان‏ها است ازاين‏رو زبان آن نيز آشناى فطرت همگان است و قرآن كه كتابى جهان‏شمول است بايد به گونه‏اى با جهانيان سخن بگويد كه همگان از فهم آن نصيبى داشته باشند تنها زبانى كه جهان گسترده بشريت را - در ديروز و امروز و آينده هماهنگ مى‏كند زبان فطرت است كه زبان مشترك انسان‏ها است و از طرفى قرآن كه مدعى است من براى بشريت آمده‏ام بايد به گونه‏اى باشد كه همگان آن را بفهمند و براى همگان سودمند باشد به طورى كه هيچ بشرى بى‏نياز از آن نباشد و اين زبان و فرهنگ قرآن - فطرت - آسان‏ترين و بهترين و نزديك‏ترين راه براى انس با خداست. A{و لقد يسّرنا القرآن للذكر فهل من مدكّرM{}Aاين كتاب - قرآن - رابراى ياد حق آسان قرار داديم آيا كسى هست كه بدان متذكر شود}M. 2- فهم قرآن تكامل‏پذير است و هم‏چنين افهام در فهم قرآن و حتى سنت معصومين(ع) مختلف است. الف) انبياى الهى آمده‏اند گنجينه‏هاى فكر و عقل بشر را بشورانند تا انسان‏ها با فطرتى شكوفا، اصول و معارف ثابت دين را دريابند و آيات قرآن كريم با دست اعجاز الهى به گونه‏اى تنظيم شده است كه تا پايان جهان مى‏توان از معارف بلند آن استفاده كرد و در هر زمان فهم از قرآن چه از نظر كيفى و چه از نظر كمى در تكامل و تزايد است. هر چه فطرت انسان‏ها شكوفاتر مى‏شود عقل و علم آنان نيز از انسان و جهان افزون‏تر مى‏گردد.
با ملاحظه آراى مفسرين در طول تاريخ اين مسأله آشكار مى‏گردد كه فهم‏ها رو به تزايد و تكامل است. مثلاً: درباره نزول سوره مباركه توحيد و آيات اوليه سوره حديد A{هو الاول والاخر والظاهر والباطن... و هو عليم بذات الصدور}A مرحوم كلينى و شيخ صدوق روايتى را از امام سجاد(ع) نقل مى‏كند كه آن حضرت فرمودند: H{ان الله عزوجل علم انه يكون فى آخر الزمان اقوام متعقون فانزل الله تعالى «قل هو الله احد» والايات من سورة الحديد، الى قوله «عليم بذات الصدور» فمن رام وراء ذلك فقد هلكM{}Hخداوند متعال مى‏دانست كه در آخر زمان اقوامى مى‏آيند كه در مسائل تعمق و دقت مى‏كنند، لذا سوره قل هو الله احد و آيات آغاز سوره حديد تا عليم بذات الصدور را نازل فرمود پس هر كس ماوراى آن را طالب باشد هلاك مى‏شود}M. ب ) فهم قرآن به نسبت تفاوت ظرفيت‏ها متفاوت است.
قرآن كتابى عميق و داراى بطون است و هر كس به حد ظرفيت وجودى خود مى‏تواند از آن بهره‏مند شود و ائمه(ع) نيز آيات كريمه قرآن را براى همه افراد يكسان معنى نمى‏كردند، براى برخى ظاهر قرآن و براى برخى ديگر باطن قرآن را معنى مى‏فرمودند واين بستگى به تحمل افراد داشت و دل‏هاى انسان‏ها همانند ظرفهاى گوناگون است كه هر كس به اندازه ظرفيت خود بهره مى‏برد و شايد آيندگان بتوانند معارف الهى را چه در قرآن و چه در روايات اهل‏بيت(ع) به نحو دقيق‏تر و عميق‏تر از گذشتگان خود بفهمند. بنابراين فهم قرآن در بين گذشتگان و آيندگان متفاوت است. مسلما فهم آيندگان دقيق‏تر علمى‏تر و كامل‏تر است؛ بعضى از مسائل در زمان‏هاى گذشته جزء مسائل علمى به شمار مى‏رفت ولى همان مسائل امروز از بديهيات است علت اين به پيشرفت علوم و تكامل فهم‏ها برمى‏گردد؛ البته علوم و فهم گذشتگان در فهم مطالب و ادراك آيندگان بى‏تأثير نيست.
براى همگان بهره‏مندى از معارف قرآن تا حدودى ممكن است؛ امّا براى فهم آن - به عنوان منبع اساسى معرفت دينى نيازمنديم كه ابزارهاى خاص آن را بيابيم و حدود استفاده از هر يك از آنها و ميزان تأثير و اعتبار آنها را بدانيم. مهم‏ترين ابزارها براى فهم قرآن، عبارت است از: يك. ادبيات و قواعد زبان‏شناختى‏ براى درك سخن هر گوينده و نقطه آغاز تفاهم، آگاهى از قواعد اوليه مربوط به زبان و لغت او ضرورى است. از اين رو داشتن اطلاعات كافى و عميق از ادبيات اين زبان، داراى اهميت است. در ادبيات نيز فهم معناشناسى واژه‏ها، آشنايى به علم صرف و علم نحو - كه جايگاه تركيبى كلمات را در ساختار جملات مشخص مى‏سازد و اطلاع از علم معانى و بيان و بديع بايسته است. دو. آشنا بودن به مضمون و سياق خود قرآن‏ قرآن، قراينى دارد كه بعضى پيوسته و برخى ناپيوسته است و براى فهم مقصود هر گوينده، مناسب‏ترين شيوه آن است كه سخنان گوناگون خود او را در كنار هم و مرتبط با هم بنگريم.
اين شيوه در ارزيابى و نتيجه‏گيرى پرفايده است. سه. سنت معصوم‏عليه السلام‏ از جمله شئون پيامبرصلى الله عليه وآله و ائمه‏عليهم السلام ، تبيين مقاصد كتاب الهى است: «وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَيْهِمْ»؛ نحل (16)، آيه 44.. علامه طباطبايى مى‏نويسد: «آيه مباركه دليل بر حجّت بودن سخن پيامبراكرم‏صلى الله عليه وآله در شرح آيات قرآن كريم است» الميزان، ج 12، ص 261.. سنّت و سخن معصوم‏عليه السلام در تفسير قرآن و تعليم شيوه تفسير به مردم و تعليم راهيابى به بطون قرآن، نقش اساسى دارد. چهار. عقل و تفكر خلاق‏ مفسّر و بهره گيرنده از قرآن، بايد عقل فعّال و تفكّر خلاّق داشته باشد تا بتواند از اين ابزار، به طور صحيح و دقيق، معارف دينى را از آيات آن استفاده كند. براى مثال در معارف عقلى قرآن، درك بديهيات و مسلمات عقلى و به كار بستن آنها لازم و بايسته است و... . پنج. جامع نگرى‏ دين مجموعه عقايد و آموزه‏هايى را ارائه داده كه اينها، بايد با هم سازگار باشد.
از اين رو در برداشت از قرآن، بايد هر مفهوم قرآنى، در مجموعه‏هاى آموزه‏هاى دينى - كه از منابع اصلى به دست آمده نگريسته شود. فهم عميق معانى قرآن، نياز به تلاش علمى بسيار دارد؛ لذا مفسرانى موفق بوده‏اند كه كوله‏بارى از سابقه علمى و تحقيقى بر دوش آنان بوده است. براى آگاهى بيشتر در اين زمينه به كتاب‏هاى علوم قرآنى مراجعه شود؛ از جمله: الف. كمال، دزفولى، شناخت قرآن؛ ب. محمدحسين، بهشتى، روش برداشت از قرآن؛ پ. محمدباقر، سعيدى روشن، علوم قرآنى. (لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 9/100112028)