آيه ليله‏ المبيت

درپاسخ به نکاتی توجه کنید :
1- آیه ای به نام تحول در شان امیر مومنان -ع- را در قرآن نیافیتم .
2- احتمال دارد منظور شما آیه تهور باشد که البته به این نام معروف نیست و مراد آیه ای باشد که مربوط به لیله المبیت و به این نام معروف است یعنی شبی که امیر مومنان -ع- آیه با شجاعت تمام وفداکاری بی نظیر در بستر پیامبر-ص- خوابید تا ایشان آسیبی نبینند .
3- آیه مذکورآیه 207 سوره بقره است که توضیح و تفسیر آن چنین است :
وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ (207)

207- بعضى از مردم (با ايمان و فداكار، همچون على ع در ليلة المبيت به هنگام خفتن در جايگاه پيغمبر ص)، جان خود را به خاطر خشنودى خدا مى‏فروشند، و خداوند نسبت به بندگان مهربان است.
شان نزول:
مفسر معروف اهل تسنن ثعلبى مى‏گويد: هنگامى كه پيغمبر اسلام تصميم گرفت مهاجرت كند براى اداى دينهاى خود و تحويل دادن امانتهايى كه نزد او بود على ع را به جاى خويش قرار داد و شب هنگام كه مى‏خواست به سوى غار ثور برود و مشركان اطراف خانه او را براى حمله به او محاصره كرده بودند دستور داد على ع در بستر او بخوابد و پارچه سبز رنگى (برد حضرمى) كه مخصوص خود پيغمبر بود روى خود بكشد در اين هنگام خداوند به جبرئيل و ميكائيل وحى فرستاد كه من بين شما برادرى ايجاد كردم و عمر يكى از شما را طولانى‏تر قرار دادم كدام يك از شما حاضر است ايثار به نفس كند و زندگى ديگرى را بر خود مقدم دارد هيچكدام حاضر نشدند. به آنها وحى شد اكنون على ع در بستر پيغمبر خوابيده و آماده شده جان خويش را فداى او سازد به زمين برويد و حافظ و نگهبان او باشيد.
هنگامى كه جبرئيل بالاى سر و ميكائيل پايين پاى على ع نشسته بودند جبرئيل مى‏گفت: به به آفرين بر تو اى على! خداوند بواسطه تو بر فرشتگان مباهات مى‏كند.
در اين هنگام آيه فوق نازل گرديد و به همين دليل آن شب تاريخى به نام ليلة المبيت ناميده شده است.
ابن عباس مى‏گويد اين آيه هنگامى كه پيغمبر از مشركان كناره گرفته بود و با ابو بكر به سوى غار مى‏رفت در باره على ع كه در بستر پيغمبر خوابيده بود نازل شد.
ابو جعفر اسكافى مى‏گويد: (همانطور كه ابن ابى الحديد در شرح نهج البلاغه جلد 3 صفحه 270 ذكر كرده است) جريان خوابيدن على ع در بستر پيغمبر ص به تواتر ثابت شده و غير از كسانى كه مسلمان نيستند و افراد سبك مغز آن را انكار نمى‏كنند در جلد دوم الغدير ذيل آيه مورد بحث (صفحه 48 به بعد) مى‏نويسد: غزالى در كتاب احياء العلوم جلد سوم صفحه 238 و گنجى در كتاب كفاية الطالب صفحه 114 و صفورى در نزهة المجالس جلد دوم صفحه 209 و ابن صباغ مالكى در كتاب الفصول المهمة صفحه 33، سبط ابن جوزى حنفى در تذكرة الخواص صفحه 21 شبلنجى در نور الأبصار صفحه 86 و احمد در مسند جلد يك صفحه 348 و تاريخ طبرى جلد دوم صفحه 99 تا 101 و ابن هشام در سيرة جلد دوم صفحه 291 و حلبى در سيره خود و تاريخ يعقوبى جلد دوم صفحه 29 جريان ليلة المبيت را نقل كرده‏اند.
تفسير: فداكارى بزرگ در شب تاريخى هجرت‏
گر چه آيه فوق همانطور كه در شان نزول آن ذكر شد، مربوط به ماجراى هجرت پيغمبر اكرم ص و فداكارى على ع و خوابيدن او در بستر آن حضرت نازل شده، ولى همچون ساير آيات قرآن، مفهوم و محتواى كلى و عمومى دارد. و در واقع نقطه مقابل چيزى است كه در آيات قبل در مورد منافقان وارد شده بود.
مى‏فرمايد: از ميان مردم كسانى هستند كه جان خود را در برابر خشنودى خدا مى‏فروشند، و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است (وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ
يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ).
آن گروه مردمى خودخواه و خودپسند و لجوج و معاند بودند كه از راه نفاق در بين مردم آبرويى كسب مى‏كردند، و در ظاهر خود را مؤمن و خيرخواه نشان مى‏دادند، اما كردارشان پرده از روى گفتارشان بر مى‏داشت چرا كه جز فساد در زمين و نابود كردن حرث و نسل كار ديگرى نداشتند.
ولى اين گروه تنها با خدا معامله مى‏كنند و هر چه دارند حتى جان خود را به او مى‏فروشند و جز رضا و خشنودى او چيزى خريدار نيستند. و با فداكارى و ايثار آنهاست كه امر دين و دنيا اصلاح و حق زنده و پايدار مى‏شود و زندگى انسان گوارا و درخت اسلام بارور مى‏گردد.
جمله وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ كه در حقيقت نقطه مقابل چيزى است كه در آيات قبل درباره منافقان مفسد فى الارض آمده بود فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَ لَبِئْسَ الْمِهادُ ممكن است اشاره به اين باشد كه خداوند در عين اينكه بخشنده جان به انسان است همان را خريدارى مى‏كند و بالاترين بها را كه همان خشنودى خويش است به انسان مى‏پردازد.
قابل توجه اينكه فروشنده انسان و خريدار خدا و متاع جان و بهاى معامله خشنودى ذات پاك اوست. در حالى كه در موارد ديگرى بهاى اينگونه معاملات را بهشت جاويدان و نجات از دوزخ ذكر كرده است مثلا مى‏فرمايد: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى‏ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ، خدا از مؤمنان جانها و مالهايشان را خريدارى مى‏كند كه بهشت از آن آنها باشد، در راه خدا پيكار مى‏كنند مى‏كشند و كشته مى‏شوند «1» و شايد به همين جهت است كه آيه مورد بحث با كلمه من تبعيضيه (وَ مِنَ النَّاسِ) شروع شده يعنى تنها بعضى از مردم هستند كه قادرند به اين كار فوق العاده‏ دست زنند، و تنها بهايى را كه براى ايثار جان طالب باشند، همان خشنودى خدا بوده باشد، ولى در آيه 111 سوره توبه كه در بالا آورديم همه مؤمنان به معامله با خدا، در برابر بهشت جاويدان دعوت شده‏اند.
اين احتمال نيز در تفسير جمله وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ و تناسب آن با آغاز آيه وجود دارد كه مى‏خواهد اين حقيقت را روشن سازد كه وجود اين چنين افراد وفادار و ايثارگر در ميان مردم، از رأفت و مهربانى خدا نسبت به بندگانش سرچشمه گرفته، زيرا اگر چنين انسانهاى از خود گذشته در جوامع انسانى وجود نداشته باشند، اركان دين و اجتماع فرو مى‏ريزد، ولى خداوند مهربان با اين دوستان ايثارگر خود، جلو خرابكارى دشمنان را مى‏گيرد.
به هر حال اين آيه با توجه به شان نزولى كه مشروحا گفته شد، يكى از بزرگترين فضايل على ع است كه در اكثر منابع اسلامى آمده، و به قدرى چشمگير است كه معاويه، به خاطر دشمنى خاصى كه با على ع داشت طبق روايتى چنان از اين فضيلت ناراحت بود كه سمرة بن جندب را با چهارصد هزار درهم تطميع كرد كه بگويد اين آيه در باره عبد الرحمن بن ملجم، قاتل على ع (طبق حديث مجعولى) نازل شده، و آن منافق جنايت پيشه نيز چنين كرد، ولى همانطور كه انتظار مى‏رفت حتى يك نفر اين حديث مجعول را نپذيرفت .
تفسير نمونه، ج‏2، ص: 78

(لوح فشرده پرسمان، اداره مشاوره نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه ها، كد: 7/100126875)